Με αφορμή τη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, ξαναδιαβάζουμε το ομηρικό έπος και ξεχωρίζουμε τις τροφές που συνόδευαν τον Οδυσσέα, αλλά και όσα αποκαλύπτονται για τη ζωή πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια.
Η κυκλοφορία της νέας ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, «The Odyssey», έδωσε σε πολλούς την αφορμή να επιστρέψουν στην «Οδύσσεια» του Ομήρου. Οι περισσότεροι θα σταθούν στον Πολύφημο, στην Κίρκη, στις Σειρήνες και στην πολυετή περιπλάνηση του βασιλιά της Ιθάκης. Αν όμως αφήσει κανείς για λίγο τους ήρωες και τις μάχες, θα διαπιστώσει ότι ο Όμηρος μιλά συχνά και για το φαγητό.
Βέβαια, στο έπος δεν υπάρχουν συνταγές, υπάρχουν όμως πολλές σκηνές «γύρω από ένα τραπέζι». Έτσι, μαθαίνουμε για ανθρώπους που ψήνουν κρέας στη φωτιά, οικοδεσπότες που προσφέρουν ψωμί και κρασί σε έναν άγνωστο, βοσκούς που τυροκομούν και βασιλιάδες που οργανώνουν συμπόσια. Μέσα από αυτές τις εικόνες σχηματίζεται μια αρκετά καθαρή εικόνα της ομηρικής διατροφής που θυμίζει πολύ τη Μεσογειακή Διατροφή, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη φιλοξενία, τον πλούτο και την κοινωνική θέση.
Δείτε επίσης
Γιατί όλοι στο εξωτερικό μιλούν για τα Greek Bowls, το πιο νόστιμο «εργασιακό» lunch της χρονιάς
Η σπηλιά του Πολύφημου ήταν γεμάτη τυριά
Η πιο χαρακτηριστική σκηνή βρίσκεται στη χώρα των Κυκλώπων. Όταν ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του μπαίνουν στη σπηλιά του Πολύφημου, ο γίγαντας απουσιάζει. Πριν ακόμη εμφανιστεί ο Κύκλωπας, ο Όμηρος περιγράφει όσα υπάρχουν γύρω τους: Αρνιά και κατσίκια ήταν μέσα στις μάντρες τους, και γύρω ήταν πλήθος καλάθια με τυριά, καρδάρες γεμάτες γάλα και πολλά τομάρια ζώων. Οι σύντροφοι προτείνουν να πάρουν τα τυριά και να φύγουν αμέσως. Ο Οδυσσέας, όμως, επιμένει να περιμένει τον οικοδεσπότη, ελπίζοντας ότι θα τηρήσει τον άγραφο νόμο της φιλοξενίας και θα τους προσφέρει δώρα. Η απόφαση αυτή οδηγεί στη γνωστή σύγκρουση με τον Πολύφημο.
Πέρα από τη δραματική εξέλιξη, η σκηνή αποτελεί μία από τις αρχαιότερες λογοτεχνικές μαρτυρίες για την οργανωμένη τυροκομία, όπου μαθαίνουμε πως τα πρόβατα και οι κατσίκες δεν εκτρέφονται μόνο για το κρέας τους. Το γάλα τους μετατρέπεται σε τυρί, προϊόν που μπορεί να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και να αποτελέσει βασική πηγή τροφής.
Το κρασί που έσωσε τον Οδυσσέα
Από όλα όσα αναφέρονται στην Οδύσσεια, το σημαντικότερο για την εξέλιξη της ιστορίας είναι το κρασί. Πριν φτάσει στη χώρα των Κυκλώπων, ο Οδυσσέας δέχεται ως δώρο από τον Μάρωνα, ιερέα του Απόλλωνα στην Ίσμαρο, έναν εξαιρετικά δυνατό οίνο. Ο Όμηρος σημειώνει ότι ήταν τόσο συμπυκνωμένος, ώστε για μία ποσότητα κρασιού πρόσθεταν πολλές ποσότητες νερού πριν καταναλωθεί. Με αυτό το κρασί ο Πολύφημος μεθά και αποκοιμιέται. Είναι η στιγμή που επιτρέπει στον Οδυσσέα και στους συντρόφους του να τον τυφλώσουν και να δραπετεύσουν.
Το τραπέζι του Εύμαιου
Από όλες τις σκηνές φαγητού του έπους, η πιο ζωντανή βρίσκεται στην καλύβα του χοιροβοσκού Εύμαιου. Ο Οδυσσέας έχει επιστρέψει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο. Ο Εύμαιος δεν γνωρίζει ποιον φιλοξενεί. Παρ’ όλα αυτά, τον βάζει να καθίσει, σφάζει δύο μικρά γουρούνια, τα ψήνει στη φωτιά, κόβει ψωμί και γεμίζει τα κύπελλα με κρασί. Μόνο όταν ολοκληρώνεται το γεύμα αρχίζει η συζήτηση. Η σκηνή αποτυπώνει έναν από τους σημαντικότερους κανόνες της ομηρικής κοινωνίας. Ο ξένος έπρεπε πρώτα να τραφεί και να ξεκουραστεί, ενώ η ταυτότητά του ερχόταν μετά.
Γιατί υπάρχουν τόσο λίγα ψάρια;
Ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο της Οδύσσειας είναι ότι πρόκειται για ένα έπος που εκτυλίσσεται σχεδόν ολόκληρο στη θάλασσα, χωρίς όμως τα ψάρια να έχουν σημαντική θέση στο τραπέζι. Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του ψαρεύουν μόνο όταν έχουν εξαντληθεί όλες οι άλλες πηγές τροφής και κινδυνεύουν από την πείνα. Αντίθετα, το ψητό κρέας από πρόβατα, κατσίκες, χοίρους και βόδια κυριαρχεί στα περισσότερα γεύματα.
Οι ιστορικοί της αρχαίας διατροφής θεωρούν ότι αυτό αποτυπώνει τις αντιλήψεις της εποχής. Το κρέας, ιδιαίτερα όταν προερχόταν από θυσία, αποτελούσε τροφή υψηλού κύρους, ενώ το ψάρι δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη θέση που θα αποκτούσε αργότερα στις ελληνικές πόλεις.
Δείτε επίσης
Τι έτρωγαν οι αρχαίοι Έλληνες σύμφωνα με το Βρετανικό Μουσείο
Ο λωτός και οι καρποί της Ιθάκης
Ανάμεσα στις πιο γνωστές τροφές του έπους βρίσκεται ο «γλυκός σαν μέλι» καρπός των Λωτοφάγων, ο λωτός. Όσοι δοκιμάζουν τον καρπό ξεχνούν την επιθυμία να επιστρέψουν στην πατρίδα τους και θέλουν να μείνουν για πάντα εκεί. Ο Οδυσσέας αναγκάζεται να τους οδηγήσει πίσω στα πλοία με τη βία.
Στο τέλος της αφήγησης, όταν συναντά τον ηλικιωμένο πατέρα του, τον Λαέρτη, θυμάται τους οπωρώνες όπου μεγάλωσε. Αναφέρει συκιές, αχλαδιές, μηλιές, ροδιές, αμπέλια και ελιές, μια εικόνα που δείχνει πόσο σημαντική ήταν ήδη η δενδροκαλλιέργεια στην Ιθάκη από την εποχή των ομηρικών επών.
Το φαγητό ως παγίδα
Στην Οδύσσεια, η μάγισσα Κίρκη αποτέλεσε έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για τον Οδυσσέα γιατί χρησιμοποιούσε τη φιλοξενία και το φαγητό για να μαγέψει τους άνδρες. Έτσι, προσέφερε στους συντρόφους του Οδυσσέα έναν ζωμό (κυκεώνα) από κριθάρι, τυρί, μέλι και Πράμνειο οίνο, μέσα στον οποίο είχε ρίξει μαγικά βότανα. Μόλις ήπιαν τον ζωμό, έχασαν τη μνήμη τους και η Κίρκη τους μεταμόρφωσε σε χοίρους (γουρούνια), κλείνοντάς τους στο μαντρί. Ο Οδυσσέας, με τη βοήθεια του θεού Ερμή, έφαγε το μώλυ -ένα αντίδοτο βότανο, έμεινε ανέπαφος από τα μάγια και ανάγκασε την Κίρκη να ελευθερώσει τους συντρόφους του.
Τι είχε τελικά στο πιάτο του ο Οδυσσέας;
- Ψωμί: Η βάση σχεδόν κάθε γεύματος. Προσφερόταν πρώτο στους ξένους και συνόδευε το κρέας και το κρασί.
- Κρασί: Καταναλωνόταν αραιωμένο με νερό. Το κρασί του Μάρωνα (Μαρώνειο οίνος) είναι το πιο γνωστό της Οδύσσειας.
- Κρέας: Πρόβατα, κατσίκες, χοίροι και βόδια αποτελούν τις βασικές πηγές ζωικής τροφής. Συνδέονται συχνά με θυσίες και συμπόσια.
- Τυρί: Παράγεται κυρίως από πρόβειο και κατσικίσιο γάλα. Η σπηλιά του Πολύφημου δείχνει ότι η τυροκομία ήταν ήδη ανεπτυγμένη.
- Γάλα: Αποτελεί μέρος της καθημερινής διατροφής.
- Μέλι: Η βασική γλυκαντική ύλη του ομηρικού κόσμου.
- Σύκα, σταφύλια, ελιές, αχλάδια και μήλα: Οι καρποί που συναντάμε στα περιβόλια της Ιθάκης και αποτελούν σημαντικό μέρος της φυτικής διατροφής.
- Ψάρια: Παρουσιάζονται σπάνια και κυρίως σε στιγμές μεγάλης ανάγκης.
- Λωτός: Ο μυθικός καρπός που έκανε όσους τον έτρωγαν να ξεχνούν τον νόστο.
Το τραπέζι του Οδυσσέα δεν χαρακτηρίζεται από πολυτέλεια αλλά από λίγες, γνώριμες πρώτες ύλες: ψωμί, κρασί, κρέας, γάλα, τυρί, μέλι και καρπούς της γης. Ωστόσο, το φαγητό δεν βρίσκεται ποτέ στο επίκεντρο της αφήγησης γιατί εκείνο που ενδιαφέρει πραγματικά τον Όμηρο είναι όσα συμβαίνουν γύρω από το τραπέζι. Ποιος καλωσορίζει τον ξένο, ποιος μοιράζει το ψωμί, ποιος γεμίζει το κύπελλο και ποιος παραβιάζει τους κανόνες της φιλοξενίας. Το γεύμα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο ποιητής περιγράφει μια ολόκληρη κοινωνία.
Δείτε επίσης
