Κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου η Εκκλησία γιορτάζει την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Στη λαϊκή παράδοση, η ημέρα έγινε ένα από τα σημάδια με τα οποία οι άνθρωποι της υπαίθρου μετρούσαν την αλλαγή της εποχής. Ο τρύγος πλησίαζε στο τέλος του, οι πρώτες φθινοπωρινές δουλειές άρχιζαν και ο σπόρος ετοιμαζόταν να επιστρέψει στη γη. Όπως λέει και ο σοφός λαός: «Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε».
Δείτε επίσης
14 λαδερά και όσπρια για τη νηστεία του Τιμίου Σταυρού
Η γιορτή που έδινε το σύνθημα για τη σπορά
Για τις αγροτικές οικογένειες οι μεγάλες γιορτές αποτελούσαν και σημεία αναφοράς για τις δουλειές της εποχής και η γιορτή του Σταυρού βρισκόταν ακριβώς πάνω σε μια τέτοια μετάβαση.
Ο Σεπτέμβριος ήταν ο Τρυγητής, αλλά συγχρόνως άνοιγε τον δρόμο για τη σπορά των χειμωνιάτικων δημητριακών. Έτσι, η 14η Σεπτεμβρίου συνδέθηκε σε πολλές περιοχές με την προετοιμασία του σπόρου και την έναρξη της νέας καλλιεργητικής περιόδου.
Οι αγρότες πήγαιναν στην εκκλησία μέρος από τους σπόρους που προόριζαν για τη νέα σπορά, ώστε να ευλογηθούν πριν επιστρέψουν στο χωράφι. Ουσιαστικά, η ευλογία ζητούσε να πιάσει ο σπόρος, να έρθουν οι βροχές και να υπάρξει καλή σοδειά, δηλαδή ό,τι καλό περίμενε κάθε αγροτική οικογένεια από τους μήνες που θα ακολουθούσαν. Από εκεί και η παλιά συμβουλή που πέρασε από γενιά σε γενιά: «Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε».
Τα στάχυα που περίμεναν έναν ολόκληρο χρόνο
Ένα από τα ωραιότερα έθιμα που συνδέθηκαν με τη σπορά ξεκινούσε πολύ νωρίτερα, ήδη από τον θερισμό. Σε διάφορες περιοχές, από το τελευταίο δεμάτι του σιταριού κρατούσαν στάχυα και τα έπλεκαν σε μια περίτεχνη δέσμη, που την κρεμούσαν στο εικονοστάσι και την κρατούσαν μέχρι να έρθει η εποχή της νέας σποράς. Ανάλογα με τον τόπο μπορούσε να ονομάζεται «χτένι», «ψαθί» ή «σταυρός». Τότε έπαιρναν τους σπόρους από τα φυλαγμένα στάχυα, τους πήγαιναν μαζί με τον υπόλοιπο σπόρο για ευλογία και στη συνέχεια τους ανακάτευαν με εκείνον που θα έπεφτε στο χωράφι. Έτσι, σχηματιζόταν ένας μικρός κύκλος που ένωνε τη μία σοδειά με την επόμενη.
Μάλιστα, η λαϊκή παράδοση λέει πως ανάμεσα στο έθιμο της σποράς, μαζί με τον σπόρο που προοριζόταν για το χωράφι, έβαζαν σκελίδες σκόρδου, στις οποίες απέδιδαν προστατευτικές ιδιότητες απέναντι στο «κακό μάτι». Σε ορισμένες καταγραφές εμφανίζονται μαζί και άλλα συμβολικά στοιχεία, όπως σπόροι ροδιού, που παρέπεμπαν στην αφθονία. Πρόκειται για λαϊκές δοξασίες που συνόδευαν την αγωνία για τη νέα σοδειά και όχι, βέβαια, για πρακτικές που ανήκουν στο θρησκευτικό τελετουργικό της ημέρας.
Γιατί ο βασιλικός έχει την τιμητική του
Την παραμονή της γιορτής οι νοικοκυρές πήγαιναν στην εκκλησία ματσάκια βασιλικού ή ακόμη και ολόκληρες γλάστρες και ανήμερα, μετά την λειτουργία επέστρεφαν στα σπίτια τους κλαδάκια από τον ευλογημένο βασιλικό. Σύμφωνα με την θρησκευτική παράδοση, ο βασιλικός φύτρωνε στο σημείο όπου εντοπίστηκε ο Τίμιος Σταυρός από την Αγία Ελένη, οπότε ο βασιλικός που επέστρεφε στο σπίτι φυλασσόταν στο εικονοστάσι.
Μια ημέρα αυστηρής νηστείας
Παρότι η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού είναι μεγάλη γιορτή της Ορθόδοξης Εκκλησίας, είναι ημέρα αυστηρής νηστείας -χωρίς έλαιο και οίνο, καθώς συνδέεται με τη Σταύρωση και το Πάθος του Χριστού. Έτσι το φαγητό της ημέρας ακολουθούσε την εγκράτεια της γιορτής. Όσπρια, λαδερά και άλλα απλά νηστίσιμα φαγητά είχαν θέση στο οικογενειακό τραπέζι, ενώ σε διάφορα μέρη της Ελλάδας συναντάμε φασολάδες που μαγειρεύονται σε καζάνια και προσφέρονται στους πιστούς στο πλαίσιο τοπικών εορτασμών.
Δείτε επίσης
Του Σταυρού έφτιαχναν το προζύμι της χρονιάς – Το έθιμο με τον αγιασμό και τον βασιλικό
