Από τον φραπέ μέχρι τον freddo espresso, ο κρύος καφές στην Ελλάδα είναι κάτι περισσότερο από μια συνήθεια. Είναι μια μικρή καθημερινή τελετουργία που συνδέεται με την παρέα, την απόλαυση και την αίσθηση ότι ο χρόνος μπορεί να κυλά αργά και χαλαρά.
Από τα ξημερώματα, η Αθήνα είναι σαν ένα ποτήρι καφέ με παγάκια. Στα πεζοδρόμια, στα φανάρια, στα καράβια που φεύγουν για τα νησιά, στα γραφεία, ο ίδιος ήχος: το καλαμάκι που χτυπά στον πάγο. Ο Έλληνας δεν πίνει απλώς κρύο καφέ. Τον έχει μαζί του, παντού.
Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ Παναγής Παναγιωτόπουλος σημειώνει ότι η ιδέα τού «πάμε για καφέ» δεν είναι αποκλειστικά ελληνική. «Είναι ευρωπαϊκή κοινωνικότητα που αναπτύσσεται γύρω από τον καφέ ήδη από τον 18ο αιώνα». Στην Ελλάδα όμως αυτή η ανάγκη δεν οργανώθηκε γύρω από τον γρήγορο espresso ενός ιταλικού bar, αλλά απέκτησε διάρκεια. «Στην Ελλάδα ο καφές υποκατέστησε το γεύμα ως βασική αφορμή κοινωνικότητας», λέει ο καθηγητής. Και πράγματι, για δεκαετίες ο φραπέ δεν ήταν απλώς κάτι που έπινε κάποιος. «Οι νεανικές παρέες στις δεκαετίες του ’80, του ’90 και του 2000 δεν συναντιούνταν για να φάνε. Συναντιούνταν για καφέ». Έναν καφέ που μπορούσε να μείνει πάνω στο τραπέζι για ώρες, όσο εξελισσόταν η κουβέντα, το φλερτ, η πολιτική συζήτηση, η βαρεμάρα.
Κρύος καφές: Η γεύση της ευημερίας
Αυτή είναι και η βασική διαφορά του φραπέ από τους άλλους καφέδες. Αν ο ελληνικός καφές συνδέθηκε με την εργασία και την αφύπνιση, ο φραπέ έφερε κάτι τελείως διαφορετικό: την έννοια της απόλαυσης και της ευμάρειας. «Ο φραπέ παραπέμπει σε μια κοινωνία που βγαίνει από τη στέρηση και ανακαλύπτει την ευημερία», λέει ο Π. Παναγιωτόπουλος. Δεν ήταν ποτέ απλώς στιγμιαίος καφές με πάγο, ήταν η αισθητική της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Δείτε επίσης:
Αποδομημένος καφές: δημιουργικότητα, σπατάλη ή ένα ακόμη viral trend
Ακόμη και ο τρόπος σερβιρίσματος στις πρώτες μεγάλες καφετέριες των ’70 με τις αναπαυτικές ψάθινες πολυθρόνες υποδήλωνε κάτι «πιο high, πιο λουξ», λέει και μας θυμίζει ότι «ο φραπέ αρχικά σερβιριζόταν σε μεγάλα ποτήρια με μεταλλικά στηρίγματα – αυτά που χρησιμοποιούσαν έως τότε για τις γρανίτες». Ο φραπέ αντανακλούσε την αίσθηση ότι η ζωή επιτέλους αποκτά σχόλη και χαλάρωση.
Ένας καφές-σύμβολο
Μπορεί να ανακαλύφθηκε κατά τύχη -το 1957 στη ΔΕΘ, όταν ο υπάλληλος της Nestlé Δημήτριος Βακόνδιος, κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος δεν έβρισκε ζεστό νερό και αποφάσισε να βάλει σε ένα σέικερ καφέ, ζάχαρη και κρύο νερό και να τα χτυπήσει- ωστόσο τίποτα δεν είναι τυχαίο σε αυτόν τον καφέ που αποτέλεσε ελληνικό μύθο. Όλα τα συστατικά του έχουν έναν συμβολισμό. «Ο αφρός είναι σύμβολο απόλαυσης. Και τα παγάκια παραπέμπουν στην ευεξία αλλά και στον πλούτο. Ίσως γιατί επί δεκαετίες ο πάγος δεν ήταν αυτονόητος. Συνδεόταν με την αφθονία, με το ψυγείο, με την άνεση του σύγχρονου σπιτιού, με μια νέα καταναλωτική κουλτούρα που εμφανιζόταν σταδιακά στην Ελλάδα», εξηγεί ο κ. Παναγιωτόπουλος.
Ο φραπέ δεν ήταν λαϊκό ρόφημα, το αντίθετο μάλιστα. «Ο φραπέ θεωρήθηκε λουξ προϊόν. Όχι ακριβό, αλλά προϊόν ευεξίας. Κι αυτό αποτυπωνόταν ξεκάθαρα ακόμη και στον τρόπο που διαφημιζόταν. Οι διαφημίσεις του φραπέ στα 80s ήταν οι πιο fancy, οι πιο sexy και οι πιο pop». Ο φραπέ παρουσιαζόταν ως εικόνα καλοκαιρινής απόλαυσης και ανεμελιάς.
Δείτε επίσης:
Cloud Coffee: O viral καφές -χωρίς νερό- που πίνουμε φέτος το καλοκαίρι
Η γέννηση του freddo espresso
Το «κύμα» έσπασε στην αλλαγή της χιλιετίας, όταν η ευημερία έφερε ταξίδια και τα ταξίδια έφεραν τον Έλληνα σε επαφή με νέες τάσεις. Ο ιταλικός espresso μπήκε στη χώρα μας από την πλευρά των Επτανήσων και ο cappuccino έφτασε στο καθημερινό λεξιλόγιο. Ο κρύος καφές, όμως, δεν επρόκειτο να παραδοθεί τόσο εύκολα στη λογική του ιταλικού bar. Κι έτσι γεννήθηκε ο freddo. Ο espresso συνάντησε τον πάγο και κράτησε όλα όσα αγαπούσε ήδη ο Έλληνας: τη διάρκεια, το ποτήρι στο χέρι και τον αφρό. Απλώς ο αφρός του φραπέ έγινε η κρέμα του freddo espresso και το γάλα μετατράπηκε σε λευκό σύννεφο στην κορυφή ενός freddo cappuccino.
Κρύος καφές – Η ελληνική πατέντα
Για τους περισσότερους, ο freddo cappuccino ήταν η ιδανική γέφυρα ανάμεσα σε δύο εποχές. Είχε κάτι από τη γλύκα και τη μαλακή υφή του φραπέ, αλλά ταυτόχρονα έφερνε την ένταση και τα αρώματα του espresso. Σταδιακά, ο freddo έγινε ο νέος εθνικός καφές. «Οι 9 στους 10 καφέδες που παραγγέλνονται είναι freddo espresso ή freddo cappuccino, ανεξαρτήτως εποχής», λέει ο συνιδιοκτήτης του Roasting Warehouse Νίκος Αντζάρας.
Ο Τάσος Δεληχρήστος, συνιδιοκτήτης του Underdog, θεωρεί ότι η επιμονή του freddo δεν είναι καθόλου τυχαία. «Ο freddo espresso είναι ουσιαστικά ελληνική πατέντα. Δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο», λέει. «Στο εξωτερικό θα βρεις iced latte, cold brew ή iced americano, αλλά όχι αυτό που αντιλαμβανόμαστε εμείς ως freddo». Κατά τον ίδιο, η σχέση αυτή είναι βαθιά πολιτισμική. «Οι Έλληνες αγαπούν να πίνουν τον καφέ τους με καλαμάκι». Ίσως γι’ αυτό, παρά τις κατά καιρούς απόπειρες, το cold brew και ο κρύος καφές φίλτρου δεν κατάφεραν ποτέ να καθιερωθούν πραγματικά στην ελληνική αγορά.
Μόδα και νοσταλγία
Το ίδιο συνέβη και με τη μεγάλη μόδα των coffee desserts. Στις αρχές των 00s, όταν μεγάλη αμερικανική αλυσίδα καφέ κατέκλυζε τον κόσμο με τα Frappuccino, η ελληνική αγορά καφέ απάντησε με το Freddoccino. Καφές με σοκολάτα, γάλα, πάγο, σαντιγί, σιρόπια, βουνά από αφρό και μια ολόκληρη φιλοσοφία που λέει ότι ο καφές δεν χρειάζεται να είναι μόνο καφές. Ο Έλληνας τα δοκίμασε και αυτά και τελικά επέστρεψε στις καθαρότερες γεύσεις καφέ, ακόμα και στον φραπέ, και μάλιστα με νοσταλγική λατρεία, ανακηρύσσοντάς τον εθνικό καφέ ανεξαρτήτως εποχών, τάσεων και προσωπικών προτιμήσεων.
Δείτε επίσης:
Φτιάχνετε κρύο καφέ στο σπίτι και πικρίζει; – Ίσως αυτή να είναι η αιτία
Γύρω από τον φραπέ, άλλωστε, δημιουργήθηκε ολόκληρη μυθολογία. Οι παλιότεροι θυμούνται ακόμη τον θρυλικό φραπέ του Λέντζου στο Παγκράτι. Ένας αστικός μύθος έλεγε ότι ο αφρός γινόταν με αυγό ή με κρέμα γάλακτος ή με κάποια μυστική συνταγή.
Η αλήθεια ήταν απλούστερη: ο Λέντζος δεν τσιγκουνευόταν τον καφέ και ήταν τεχνίτης. Πάντως, την εποχή που εκείνο το μαγικό μέρος έκλεισε, η αγορά γέμιζε με νέες προτάσεις, από τα ψυγεία των περιπτέρων και των σούπερ μάρκετ μέχρι τα premium specialty bars.
Πάγο και στον ελληνικό;
Ταυτόχρονα, ο ελληνικός καφές άρχισε να εξετάζει σοβαρά την ιδέα να κάνει κι εκείνος παρέα με τα παγάκια. Η πρώτη δοκιμή είχε γίνει πολύ πριν. Στη Σκύρο των αρχών της δεκαετίας του ’90, όταν ο φραπέ δεν βρισκόταν ακόμη παντού, κάποιοι καφετζήδες σέρβιραν παγωμένο ελληνικό καφέ ως λύση απέναντι στην καλοκαιρινή ζήτηση. Απλώς αυτό που τότε ήταν αυτοσχεδιασμός, σήμερα γίνεται premium πρόταση.
Την ίδια στιγμή, μια νέα γενιά καταναλωτών φτιάχνει τον freddo της στο σπίτι. Όπως κάποτε ο φραπέ, έτσι σήμερα ο στιγμιαίος espresso υπόσχεται ευκολία και ελευθερία. Στην παραλία, στο εξοχικό, στο γραφείο, σε μέρη όπου δεν υπάρχει απαραίτητα ένας καλός freddo, ο Έλληνας συνεχίζει να αναζητά τον δικό του τρόπο να πιει τον καφέ του κρύο.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό μυστικό της σχέσης του με τον κρύο καφέ. Δεν αφορά μια συνταγή ή μια μόδα, αλλά πιθανότατα την πεποίθησή του ότι μαζί με τον κρύο καφέ και την παρέα, ο χρόνος μπορεί να παγώσει.
Δείτε επίσης:
