Γιατί τρώμε τα ίδια φαγητά κάθε Πάσχα; Η επιστήμη εξηγεί πώς τα έθιμα, το κοινό τραπέζι και η προσμονή επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας
Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί συνεχίζουμε να μαγειρεύουμε κάποια φαγητά μόνο σε συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου; Γιατί η έναρξη της Σαρακοστής σηματοδοτείται από ένα συγκεκριμένο ψωμί, γιατί τσουγκρίζουμε κόκκινα αυγά το Πάσχα; Κάθε χρόνο στρώνουμε το ίδιο τραπέζι. Τα ίδια φαγητά, τις ίδιες ημέρες, με τον ίδιο σχεδόν τρόπο. Είναι ένας τρόπος να βρισκόμαστε ξανά, μαζί.
Πώς το φαγητό γίνεται έθιμο
Από την πρώτη στιγμή που οι προϊστορικοί άνθρωποι συγκεντρώθηκαν γύρω από τη φωτιά για να μαγειρέψουν, το φαγητό έγινε μια εμπειρία συλλογική. Μέσα από το μοίρασμα της τροφής ξεκίνησε η σχέση των ανθρώπων, έγινε συνήθεια και, σταδιακά, χτίστηκαν οι παραδόσεις και τα έθιμα. Η γλώσσα κρατάει ακόμα τα ίχνη αυτής της εμπειρίας. Δεν είναι τυχαίο τροφή» γεννήθηκε η «συντροφιά».
Το ίδιο και το «συσσίτιο» που από την αρχαιότητα, με ένα συν- στον σίτο, οργάνωσε την κοινότητα. Έτσι, καθιερώθηκε το «έθιμο» -από το αρχαίο «έθος», τη συνήθεια που επαναλαμβάνεται. Από την ίδια ρίζα προέρχεται και το «ήθος», δηλαδή ο τρόπος ζωής και, τελικά, οι επιλογές μιας κοινότητας.
Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια φαγητά στις γιορτές
Με την πρώτη ματιά, οι μαγειρικές παραδόσεις μοιάζουν με απλές συνήθειες που περνούν από γενιά σε γενιά γιατί «έτσι τα βρήκαμε». Όμως, οι έρευνες δείχνουν ότι πίσω από αυτές τις συνήθειες κρύβονται μηχανισμοί που βοηθούν τις κοινωνίες να παραμένουν συνδεδεμένες και με κάποιο τρόπο οργανωμένες. Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss περιέγραψε το μαγείρεμα ως τη στιγμή που η φύση μετατρέπεται σε πολιτισμό. Και όταν το φαγητό οργανώνεται γύρω από κοινές πρακτικές, τότε γίνεται μέρος της κοινωνικής ζωής.
Γιατί το κοινό τραπέζι μας φέρνει πιο κοντά
Τα έθιμα επαναλαμβάνονται με προβλέψιμο τρόπο, με συγκεκριμένα φαγητά, σε συγκεκριμένες ημέρες και μέσα σε συγκεκριμένους κανόνες. Αυτή η επανάληψη δημιουργεί ένα ισχυρό αίσθημα ασφάλειας γιατί ξέρουμε τι να περιμένουμε και πότε. Έτσι, διαχειριζόμαστε την αβεβαιότητα σε έναν κόσμο που διαρκώς αλλάζει.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά έθιμα συνδέονται με περιόδους μετάβασης, όπως για παράδειγμα η έναρξη της Σαρακοστής ή το Πάσχα. Σε στιγμές αλλαγής, οι σταθερές συνήθειες βοηθούν να μειώνεται το άγχος και να διατηρείται μια αίσθηση τάξης στην καθημερινότητα.
Όμως τα έθιμα δεν διατηρούνται μόνο γι’ αυτόν τον λόγο. Όταν τρώμε μαζί, μοιραζόμαστε το ίδιο φαγητό, επικοινωνούμε και δημιουργούμε δεσμούς. Έρευνα του Βρετανού ανθρωπολόγου Robin Dunbar, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δείχνει ότι όσο συχνότερα οι άνθρωποι τρώνε μαζί τόσο πιο κοντά αισθάνονται, εμπιστεύονται περισσότερο ο ένας τον άλλο και δηλώνουν μεγαλύτερη ικανοποίηση στη ζωή τους. Παράλληλα, η μακρόχρονη έρευνα του Πανεπιστημίου Harvard για την ενήλικη ζωή, δείχνει ότι οι στενές σχέσεις είναι από τους ισχυρότερους παράγοντες ευημερίας και ψυχικής υγείας, ενώ τα κοινά γεύματα συνδέονται με λιγότερο στρες, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και ισχυρότερο αίσθημα σύνδεσης.
Έτσι, εξηγείται και γιατί το πασχαλινό τραπέζι αποτελεί μια τόσο σημαντική στιγμή για την οικογένεια και τον ευρύτερο κοινωνικό κύκλο, που επιβεβαιώνει τη συνοχή και την ανθεκτικότητά τους. Γιατί, πέρα από τη στιγμή της απόλαυσης, πιο ουσιαστική είναι η ανάγκη του «ανήκειν». Αυτή η αίσθηση, όμως, δεν είναι μόνο κοινωνική. Έχει και βιολογική βάση.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν τρώμε μαζί (ωκυτοκίνη)
Η νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι κοινές δραστηριότητες, όπως το φαγητό ή ο χορός, ενεργοποιούν μηχανισμούς που ενισχύουν τους κοινωνικούς δεσμούς. Κεντρικό ρόλο παίζει η ωκυτοκίνη, μια ορμόνη που συνδέεται με την εμπιστοσύνη και τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων. Παράγεται όταν βρισκόμαστε κοντά, συνεργαζόμαστε ή μοιραζόμαστε κοινές εμπειρίες. Με απλά λόγια, όταν καθόμαστε στο ίδιο τραπέζι και συμμετέχουμε στην ίδια δραστηριότητα, συγχρονιζόμαστε και αυτό ενισχύει ακόμη περισσότερο την αίσθηση του «ανήκειν».
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που κάνει τα γιορτινά φαγητά να ξεχωρίζουν.
Γιατί το φαγητό των γιορτών φαίνεται πιο νόστιμο
Όταν περιμένουμε κάτι ευχάριστο, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και αυξάνεται η δραστηριότητα της ντοπαμίνης, του νευροδιαβιβαστή που συνδέεται με την ευχαρίστηση. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος «προετοιμάζεται» πριν ακόμη επεξεργαστεί την πρώτη μπουκιά.
Γι’ αυτό, το φαγητό μιας μεγάλης γιορτής βιώνεται συχνά πιο έντονα. Μετά από μια περίοδο νηστείας ή αναμονής, το τραπέζι του Πάσχα μας ανοίγει και την όρεξη και τους μηχανισμούς ανταμοιβής.
Οι ανθρωπολόγοι δίνουν και μια ακόμη εξήγηση. Ορισμένες συνήθειες που απαιτούν κόπο, προσπάθεια ή αυτοπεριορισμό, αποτελούν τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη μιας οικογένειας ή ενός συνόλου δηλώνουν τη συμμετοχή τους και αποδέχονται τους κανόνες της ομάδας. Έτσι, μέσα από αυτούς επιβεβαιώνεται η συμμετοχή σε μια κοινότητα και η αποδοχή των κοινών αξιών της.
Εντυπωσιακά είναι και τα ευρήματα από τις μελέτες των ερευνητών Kathleen Vohs, Francesca Gino και Michael Norton από το Harvard, που δείχνουν ότι ακόμη και μια μικρή τελετουργική διαδικασία πριν από το φαγητό μπορεί να ενισχύσει την απόλαυση και να κάνει την εμπειρία να φαίνεται πιο σημαντική. Από το ζύμωμα των τσουρεκιών και το βάψιμο των αυγών μέχρι το σερβίρισμα της μαγειρίτσας μετά την Ανάσταση, η εμπειρία ξεκινά πολύ πριν σερβιριστεί το φαγητό στο τραπέζι.
Αποδεικνύεται, λοιπόν, και επιστημονικά πως τα γαστρονομικά έθιμα δεν είναι απλά κατάλοιπα του παρελθόντος. Είναι συνήθειες που συνεχίζουν να οργανώνουν τις οικογένειες γύρω από το κοινό τραπέζι. Ίσως το πιο ισχυρό παράδειγμα είναι το πασχαλινό ψήσιμο του οβελία. Η συγκέντρωση γύρω από τη φωτιά, η προετοιμασία και το μοίρασμα του φαγητού αναπαράγουν, με έναν τρόπο σχεδόν αρχέγονο, την ίδια εικόνα που συνόδευε τα πρώτα κοινά γεύματα των ανθρώπων.
Όπως έχει πει ο Ιταλός σεφ Massimo Bottura, «η παράδοση δεν είναι η λατρεία της στάχτης, αλλά η διατήρηση της φλόγας». Για τη δύναμη των εθίμων έχει μιλήσει και ο Έλληνας σεφ Σωτήρης Ευαγγέλου χαρακτηρίζοντάς τα «παρακαταθήκη μνήμης για το μέλλον».
Φωτογραφία—LAMBROS MENTZOS PHOTOGRAPHY
Δείτε επίσης
Γιατί όλοι μιλάνε ξαφνικά για τη νοσταλγία στο φαγητό -Τι λέει η επιστήμη
Τι είναι η όρεξη; Μια συναρπαστική επιστημονική ανάλυση
