Από τις τηγανίτες του Αγίου Ανδρέα μέχρι τον «αετό» της Μεσσηνίας, το πρώτο λάδι και το λιομάζωμα έχουν τη δική τους θέση στις παραδόσεις των ελαιοπαραγωγικών περιοχών.
Κάθε φθινόπωρο, με την έναρξη της ελαιοκομικής περιόδου, τα ελαιοτριβεία γεμίζουν ξανά με παραγωγούς που περιμένουν να δοκιμάσουν το πρώτο λάδι της χρονιάς. Είναι η στιγμή που θα φανεί το αποτέλεσμα μιας ολόκληρης καλλιεργητικής περιόδου. Παλαιότερα, όμως, το φρέσκο ελαιόλαδο δεν προοριζόταν μόνο για το οικογενειακό τραπέζι. Ένα μέρος του προσφερόταν στην εκκλησία, άλλο μοιραζόταν σε συγγενείς και γείτονες, ενώ με το υπόλοιπο ετοίμαζαν τα πρώτα φαγητά της νέας σοδειάς.
Γύρω από το λιομάζωμα αναπτύχθηκαν έθιμα που διαφέρουν από τόπο σε τόπο. Ορισμένα αφορούν στην αρχή της παραγωγής και άλλα στην ολοκλήρωση της συγκομιδής. Στην Κρήτη, τη Μεσσηνία και τη Λέσβο, τρεις από τις σημαντικότερες περιοχές με μακραίωνη ελαιοκομική παράδοση, τα έθιμα αποτυπώνουν τη θέση της ελιάς στην καθημερινή ζωή, στη διατροφή και στην οικογενειακή μνήμη.
Κρήτη: Το πρώτο λάδι στην εκκλησία και οι τηγανίτες του Αγίου Ανδρέα
Στην Κρήτη, το πρώτο λάδι της χρονιάς είχε ιδιαίτερη σημασία. Σύμφωνα με τις λαογραφικές καταγραφές του Νίκου Ψιλάκη, στη Μεσαρά οι παραγωγοί περνούσαν πρώτα από την εκκλησία για να ανάψουν τα καντήλια με το καινούργιο λάδι και έπειτα το μετέφεραν στο σπίτι. Στο Λάστρο της Σητείας προσέφεραν στον ναό ένα μπουκάλι ή μεγαλύτερη ποσότητα λαδιού, ενώ με το νέο λάδι άναβαν και το καντήλι στο εικονοστάσι του σπιτιού. Η προσφορά ήταν μια πράξη ευχαριστίας για τη σοδειά, μαζί με την ευχή να είναι καρποφόρα και η επόμενη χρονιά.
Στις 30 Νοεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Ανδρέα, το καινούργιο λάδι έμπαινε στο τηγάνι για ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της εποχής. Στην Κρήτη, ο άγιος είναι γνωστός και ως «Τρυποτηγανάς», καθώς σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, αν οι νοικοκυρές δεν έβαζαν εκείνη την ημέρα το τηγάνι στη φωτιά, ο άγιος θα τους το τρυπούσε. Έτσι, ετοίμαζαν τηγανίτες με το νέο λάδι, το οποίο έριχναν σταυρωτά στο τηγάνι, λέγοντας «Και του χρόνου, καλοκατάλυτο».
Οι τηγανίτες προσφέρονταν σε συγγενείς, γείτονες και ανθρώπους που είχαν ανάγκη. Στην κρητική παράδοση, η προσφορά φαγητού είναι γνωστή και ως «σκουτελικό», μια παλιά πρακτική ανταλλαγής και μοιράσματος εδεσμάτων.
Με το πρώτο λάδι παρασκεύαζαν επίσης χαλβά και άλλα γλυκίσματα, ενώ σε λαογραφικές καταγραφές αναφέρεται ακόμη και η προσφορά μικρής ποσότητας ελαιολάδου σε οικογένειες που δεν είχαν δική τους παραγωγή. Σκεφτείτε πόσο σημαντική ήταν αυτή η προσφορά και πόσο σημαντική αξία είχε όταν το λάδι ήταν βασικό αγαθό του νοικοκυριού.
Μεσσηνία: Το πρώτο λάδι στα καντήλια των προγόνων και ο «αετός»
Μέρος από το πρώτο λάδι προσφέρεται για να ανάβουν τα καντήλια του παππού και της γιαγιάς. Είναι ένας φόρος τιμής στους ανθρώπους από τους οποίους κληρονομήθηκαν τα ελαιόδεντρα. Τα ίδια δέντρα εξακολουθούν να καλλιεργούνται από τις επόμενες γενιές και ένα μέρος από το λάδι τους επιστρέφει συμβολικά σε εκείνους που τα φρόντισαν και τα παρέδωσαν στους απογόνους τους.
Μια άλλη συνήθεια που χάνεται αφορά στο τέλος της συγκομιδής όπου κόβεται ένα κλαδί ελιάς, ο «αετός» και προσφέρεται στον ιδιοκτήτη του κτήματος ή στη νοικοκυρά του σπιτιού. Εκείνη με τη σειρά της, το τοποθετεί στο εικονοστάσι, ως ευχαριστία για τη σοδειά που ολοκληρώθηκε και ευχή για την επόμενη καρποφορία. Η παράδοση του κλαδιού συνοδεύεται από το «ασήμωμα», δηλαδή τη χρηματική προσφορά σε εκείνον που το παραδίδει.
Η χρήση κλαδιών ελιάς ως συμβόλων ευφορίας και καρποφορίας είναι γνωστή ήδη από την αρχαιότητα. Στην αρχαία Αθήνα, κατά τη γιορτή των Πυανεψίων προς τιμήν του Απόλλωνα, υπήρχε το έθιμο της Ειρεσιώνης. Ένα κλαδί ελιάς στολισμένο με λευκό και κόκκινο μαλλί και καρπούς της γης. Παιδιά περιέφεραν την Ειρεσιώνη τραγουδώντας ευχές για αφθονία και ευημερία, ενώ το στολισμένο κλαδί μπορούσε να τοποθετηθεί στην είσοδο του σπιτιού. Η τελετουργία εξέφραζε την ευχαριστία για τους καρπούς της χρονιάς και την προσδοκία μιας νέας καλής παραγωγής.
Λέσβος: Η καπιράδα και η πρώτη δοκιμή του νέου λαδιού
Στη Λέσβο, έναν από τους σημαντικότερους ελαιοπαραγωγικούς τόπους της Ελλάδας, η πρώτη δοκιμή του νέου λαδιού γίνεται παραδοσιακά με την καπιράδα. Πρόκειται για ψωμί ψημένο στη φωτιά, το οποίο περιχύνουν με φρέσκο ελαιόλαδο. Η παρασκευή του είναι απλή και αναδεικνύει τη γεύση και τα αρώματα του λαδιού της νέας παραγωγής.
Γενικότερα, σε όλες τις ελαιοπαραγωγικές περιοχές της χώρας το ψωμί ήταν μέρος της καθημερινότητας στα ελαιοτριβεία, όσο οι παραγωγοί συγκεντρώνονταν περιμένοντας να ολοκληρωθεί η έκθλιψη του καρπού. Το ζεστό ψωμί με το φρέσκο λάδι ήταν ο πιο άμεσος τρόπος να δοκιμάσουν το αποτέλεσμα της δουλειάς τους.
