Μια σημαντική στιγμή για τον αγροδιατροφικό πολιτισμό και τη βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας μας είναι η καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Μεσογειακής Διατροφής στις 16 Νοεμβρίου, που γιορτάζεται για πρώτη φορά φέτος. Το MedINA υποδέχεται με ιδιαίτερη χαρά αυτόν τον εορτασμό, που θεσπίστηκε με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 2025. Πρόκειται για μια διεθνή αναγνώριση της αξίας της Μεσογειακής Διατροφής, που επισφραγίζει τις πολυετείς πρωτοβουλίες για τη διαφύλαξη και προώθηση ενός μοντέλου που έχει εξελιχθεί μέσα από μια πορεία χιλιάδων χρόνων στον τόπο μας.
Η Μεσογειακή Διατροφή αποτελεί το πιο γνωστό και καλά μελετημένο διατροφικό πρότυπο παγκοσμίως. Η επιστημονική διερεύνησή της ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950 με την εμβληματική επιδημιολογική διαχρονική μελέτη των Επτά Χωρών υπό τον καθηγητή Ancel Keys, η οποία διήρκησε πάνω από 50 χρόνια και ανέδειξε τα ευεργετικά οφέλη των παραδοσιακών διατροφικών συνηθειών στην Ελλάδα, την Ιταλία και την πρώην Γιουγκοσλαβία. Το 1995, διεθνής ομάδα επιστημόνων δημοσίευσε την Πυραμίδα της Μεσογειακής Διατροφής, ενώ το 2010 η αξία της αναγνωρίστηκε και επίσημα, καθώς εντάχθηκε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO, ως μία ολιστική κοινωνική και πολιτιστική πρακτική, από την παραγωγή μέχρι το μοίρασμα της τροφής.

Πόσο ζωντανή παραμένει αυτή η κληρονομιά;
Καθώς οι διατροφικές συνήθειες στις μεσογειακές χώρες έχουν αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, ο κίνδυνος να διακοπεί η συνέχεια της μοναδικής αυτής κληρονομιάς στον τόπο που τη δημιούργησε μεγαλώνει.
Τα στοιχεία δείχνουν πως οι νέοι στην Ελλάδα απομακρύνονται από τις αρχές της Μεσογειακής Διατροφής. Έρευνα του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής (2021, 2.088 άτομα 12-18 ετών στην Αττική), διαπίστωσε ότι μόλις το 9,1% ακολουθούσε σε μεγάλο βαθμό τη Μεσογειακή Διατροφή. Την εικόνα συμπληρώνουν στοιχεία του ΟΟΣΑ/ΕΕ: το 2022, το 63% των εφήβων ηλικίας 15 ετών στην Ελλάδα δεν κατανάλωνε σε καθημερινή βάση φρούτα και λαχανικά, έναντι 56% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Παρόμοια ευρήματα καταγράφονται και σε άλλες μεσογειακές χώρες. Ενδεικτικά, συστηματική ανασκόπηση για την Ισπανία (70 μελέτες, 2004-2023, 84.281 άτομα 2-24 ετών) εκτίμησε ότι μόλις το 38% ακολουθούσε σε μεγάλο βαθμό τη Μεσογειακή Διατροφή.
Την ίδια στιγμή, το τραπέζι μας γεμίζει όλο και περισσότερο από υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα. Σύμφωνα με την Ελληνική Έρευνα Διατροφής και Υγείας (2013-2015, 443 άτομα 2-18 ετών), το 39,8% της ημερήσιας πρόσληψης θερμίδων προερχόταν, κατά μέσο όρο, από υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα, με το μεγαλύτερο ποσοστό (36,2%) να αντιστοιχεί σε έτοιμα γεύματα. Στο καλάθι μας προστίθενται συμπληρώματα διατροφής, στα οποία αρκετά άτομα καταφεύγουν με την προσδοκία ότι θα καλύψουν ελλείψεις που η διατροφή τους προξενεί.
Οι προκλήσεις αφορούν και τους ανθρώπους που παράγουν την τροφή μας, τις καλλιέργειες και το μέλλον των αγροτικών κοινοτήτων. Η μικρή κλίμακα αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής γεωργίας: Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2023, το 94% των ελληνικών αγροτικών εκμεταλλεύσεων έχει έκταση μικρότερη από 200 στρέμματα. Η Ελλάδα κατατάσσεται τρίτη στην ΕΕ ως προς τις πολύ μικρές εκμεταλλεύσεις, καθώς το 73% αυτών είναι κάτω των 50 στρεμμάτων, μετά τη Μάλτα (97%) και την Κύπρο (88%). Ταυτόχρονα, η γεωργική δραστηριότητα συνδέεται στενά με τη βιοποικιλότητα της χώρας. Για το ίδιο έτος (2023), περίπου τα δύο τρίτα (67%) της χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης στην Ελλάδα κατατάσσονταν στις Περιοχές Υψηλής Φυσικής Αξίας. Αυτές οι περιοχές φιλοξενούν μεγάλο μέρος της βιοποικιλότητας της Ελλάδας και βρίσκονται συνήθως σε απομακρυσμένες, αγροτικές κοινότητες, όπου οι πολιτιστικές παραδόσεις συνδέονται βαθιά με τις αγροτικές πρακτικές και τη γη.
Ωστόσο, το ελληνικό αγροδιατροφικό σύστημα βρίσκεται σε βαθιά και παρατεταμένη κρίση. Σύμφωνα με ανάλυση της Greenpeace για τις εμπορικές αγροτικές εκμεταλλεύσεις, μεταξύ 2007 και 2021 ο αριθμός των αγροκτημάτων μικρής κλίμακας στην Ελλάδα μειώθηκε κατά 37%, ενώ το μέσο καθαρό εισόδημά τους υποχώρησε κατά 29%. Μείωση καταγράφεται και στην απασχόληση: Το τέταρτο τρίμηνο του 2025, οι απασχολούμενοι στη γεωργία, τη δασοκομία και την αλιεία ήταν κατά 77.000 λιγότεροι (16,9%) σε σχέση με το αντίστοιχο τρίμηνο του 2024.
Η Μεσογειακή Διατροφή δεν είναι απλώς ένα σύνολο καλών τροφών – αποτελεί έναν ολιστικό τρόπο ζωής, μια ζωντανή γέφυρα που συνδέει τον άνθρωπο με τη φύση, τη γη και την τοπική ιδιαιτερότητα. Πέρα από τα οφέλη της για την υγεία, είναι και βιώσιμη, αφού υποστηρίζει τη βιοποικιλότητα και έχει μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα άνθρακα (έως και 72%), νερού (έως και 33%) και ενέργειας (έως και 52%) – αποτελώντας το αρχέτυπο και τη ζωντανή έκφραση της Διατροφής Πλανητικής Υγείας που προτείνεται και στο περσινό άρθρο-ορόσημο της επιτροπής EAT-Lancet.

Η Μεσογειακή Διατροφή είναι βίωμα
Είναι το μοίρασμα της τροφής με αγαπημένα πρόσωπα, η κουβέντα γύρω από το τραπέζι, οι πολύχρωμοι λαχανόκηποι, η βόλτα στη λαϊκή αγορά, τα μυρωδικά στο μπαλκόνι.
Αυτή η σχέση με την τροφή περιλαμβάνει και όσα συμβαίνουν εκεί όπου παράγεται: τη γη που καλλιεργούμε, τις τοπικές ποικιλίες, τις γνώσεις και τις πρακτικές που διατηρούνται και εξελίσσονται, αλλά και το δικαίωμα των ανθρώπων να ζουν και να δημιουργούν στον τόπο τους. Για το MedINA, η ανάδειξη της Μεσογειακής Διατροφής συμβαδίζει με την αναζωογόνηση της τοπικής παραγωγής και την ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων – κάτι που αποτυπώνεται και στη στρατηγική του για τα βιώσιμα αγροδιατροφικά συστήματα.
Σε συνεργασία με τις ίδιες τις κοινότητες, το MedINA σχεδιάζει λύσεις που προστατεύουν τη βιοποικιλότητα, συνδυάζουν την τοπική με την επιστημονική γνώση και αξιοποιούν την καινοτομία για τη δημιουργία νέων, βιώσιμων οικονομικών ευκαιριών: Στη Μεσσηνία, η γνώση της Μεσογειακής Διατροφής περνά με βιωματικό τρόπο από γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας σε σπουδαστές μαγειρικής και παιδιά. Στη Λήμνο και στα Κύθηρα, οι κοινοτικές τράπεζες σπόρων συμβάλλουν στη διαφύλαξη των τοπικών ποικιλιών, ενώ μία νέα αλυσίδα αξίας συνδέει απευθείας τους πιστοποιημένους παραδοσιακούς ελαιώνες των Κυθήρων με νοικοκυριά στη Γερμανία. Στην Κόνιτσα, οι γυναίκες ενδυναμώνονται ως θεματοφύλακες της τοπικής γαστρονομίας. Έτσι, η διατροφική μας κληρονομιά εξελίσσεται με δημιουργικότητα και νέες προοπτικές.
Για να έχουν αποτέλεσμα μακροπρόθεσμα, οι προσπάθειες αυτές χρειάζονται ευρύτερες συνεργασίες και υποστηρικτικές πολιτικές, αλλά και μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και εκτιμούμε την τροφή μας. Το παράδειγμα της Λήμνου δείχνει πώς μπορούμε να θωρακίσουμε την τοπική κληρονομιά σε συνεργασία με τοπικούς φορείς και παραγωγούς: Τοπικές ποικιλίες του νησιού έχουν εγγραφεί στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών, η τοπική φυλή προβάτου έχει αναγνωριστεί, με αποτέλεσμα να επιδοτείται η διατήρησή της, τα σημαντικότερα στοιχεία της Λήμνου έχουν καταγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ενώ το εμβληματικό τυρί «Μελίχλωρο/Μελίπαστο» αναμένεται να καταχωρηθεί ως ΠΟΠ το 2027. Όλος ο αγροδιατροφικός πλούτος του νησιού ξετυλίγεται μέσα από τις θεματικές διαδρομές της πλατφόρμας Via Lemnia, δημιουργώντας νέα δίκτυα συνεργασίας μεταξύ παραγωγής και τουρισμού.
Η Παγκόσμια Ημέρα Μεσογειακής Διατροφής είναι κάτι περισσότερο από ένας εορτασμός. Είναι μια υπενθύμιση πως η τροφή μας συνδέεται άμεσα με την υγεία μας, τη βιοποικιλότητα, τις τοπικές οικονομίες και την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων μας. Είναι μία πρόσκληση προς όλες και όλους να πάρουμε τη διατροφή και την υγεία μας στα χέρια μας. Να βρούμε τους ανθρώπους που παράγουν στον τόπο μας, να στηρίξουμε τις τοπικές συνεργασίες, να καλλιεργήσουμε μια τοπική ποικιλία στον κήπο ή το μπαλκόνι μας, να μαγειρέψουμε παρέα ένα εποχιακό πιάτο. Η διατροφική μας ταυτότητα μπορεί να αποτελέσει πυξίδα για το μέλλον.
Από την ομάδα του MEDINA
Ρήγας Ζαφειρίου, Επικεφαλής Προγράμματος για τα Αειφόρα Αγροδιατροφικά Συστήματα στο MedINA
Ναταλία Ρουμελιώτη, Υπεύθυνη Έργου, Πρόγραμμα για τα Αειφόρα Αγροδιατροφικά Συστήματα στο MedINA
info
www.med-ina.org