Γιατί πεθαίνουν εκατομμύρια ελιές στην Ιταλία και τι συμβαίνει στην Ελλάδα;

Στην Απουλία της νότιας Ιταλίας, εκατομμύρια ελαιόδεντρα έχουν προσβληθεί από το Ξυλέλλα, ένα θανατηφόρο βακτήριο που έχει αλλάξει το τοπίο και την οικονομία της περιοχής. Η παραγωγή ελαιολάδου έχει υποχωρήσει δραματικά σε ορισμένες επαρχίες, ενώ οι οικονομικές απώλειες υπολογίζονται σε εκατομμύρια ευρώ. Την ίδια ώρα, νέες εστίες καταγράφονται στην Ιταλία. Υπάρχει λόγος ανησυχίας για την Ελλάδα;

Η Απουλία χάνει τους ιστορικούς ελαιώνες της

Στο Σαλέντο, στο νότιο τμήμα της Απουλία, υπάρχουν ελαιόδεντρα που έχουν ηλικία εκατοντάδων ετών, με κάποια από αυτά να ξεπερνούν ακόμη και τη χιλιετία. Αυτές οι ελιές, αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι του τοπίου της και, το σημαντικότερο, εξασφάλιζαν εισόδημα στους παραγωγούς.

Από το 2013, όμως, η περιοχή βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρή φυτοϋγειονομική κρίση. Εκείνη τη χρονιά οι ιταλικές αρχές επιβεβαίωσαν για πρώτη φορά την παρουσία του βακτηρίου Xylella fastidiosa, το οποίο προκαλεί το σύνδρομο ταχείας παρακμής της ελιάς. Η ασθένεια εξαπλώθηκε σε μεγάλες εκτάσεις, προκαλώντας ξηράνσεις και νεκρώσεις δέντρων. Σε αρκετές περιοχές, οι παραγωγικοί ελαιώνες μετατράπηκαν σε εκτάσεις με ξεραμένους κορμούς, ενώ χάθηκαν και υπεραιωνόβια δέντρα που δεν μπορούν να αντικατασταθούν.

Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2023, περισσότερα από 6,5 εκατομμύρια ελαιόδεντρα είχαν προσβληθεί στο Σαλέντο. Ο αριθμός αφορά στα προσβεβλημένα δέντρα και όχι αποκλειστικά σε όσα έχουν νεκρωθεί. Η απώλεια είναι ιδιαίτερα σημαντική για μια περιοχή όπου η ελαιοκαλλιέργεια αποτελεί μέρος της τοπικής ιστορίας, της οικονομίας και της παραγωγής τροφίμων.

Πόσο μειώθηκε η παραγωγή ελαιολάδου;

Οι συνέπειες της Xylella αποτυπώνονται στην παραγωγή ελαιολάδου, ιδιαίτερα στην επαρχία του Λέτσε, μία από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο. Την ελαιοκομική περίοδο 2015/2016 η περιοχή παρήγαγε 38.693 τόνους ελαιολάδου. Σύμφωνα με στοιχεία έρευνας που παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2026 στην έκθεση EnoliExpo, δέκα χρόνια αργότερα, την περίοδο 2025/2026, η παραγωγή είχε περιοριστεί στους 2.182 τόνους. Πρόκειται για μείωση περίπου 94%, που αποτυπώνει την έκταση της καταστροφής. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των ελαιοτριβείων στην επαρχία μειώθηκε από 247 σε 111.

Η υποχώρηση δεν ήταν ξαφνική. Σύμφωνα με στοιχεία της Mediobanca, το Λέτσε αντιπροσώπευε το 8,2% της συνολικής ιταλικής παραγωγής ελαιολάδου την περίοδο 2015/2016. Το μερίδιό του περιορίστηκε στο 3,3% το 2018/2019, στο 1,2% το 2019/2020 και στο 0,8% το 2023/2024.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ίδια σε ολόκληρη την Απουλία. Η περιφέρεια εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα παραγωγής ελαιολάδου στην Ιταλία. Σύμφωνα με στοιχεία του ιταλικού δημόσιου οργανισμού παρακολούθησης της αγροδιατροφικής αγοράς (ISMEA – Istituto di Servizi per il Mercato Agricolo Alimentare), την περίοδο 2024/2025 η παραγωγή της διαμορφώθηκε περίπου στους 112.000 τόνους, έναντι μέσου όρου 149.000 τόνων την τετραετία 2020–2023.

Ο οικονομικός αντίκτυπος των 132 εκατομμυρίων ευρώ

Το κόστος της ασθένειας δεν περιορίζεται στα ελαιόδεντρα που χάθηκαν ή στην παραγωγή που μειώθηκε. Επηρεάζει το εισόδημα των παραγωγών, την απασχόληση και τη δυνατότητα συνέχισης της ελαιοκαλλιέργειας. Επιστημονική μελέτη του Πανεπιστημίου του Μπάρι, που δημοσιεύτηκε το 2025 εξέτασε τις οικονομικές επιπτώσεις της Xylella συγκρίνοντας στοιχεία ελαιοκομικών εκμεταλλεύσεων πριν από την εμφάνιση της ασθένειας, την περίοδο 2008–2012, και μετά την εξάπλωσή της, την περίοδο 2017–2021.

Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι η προσβολή από το βακτήριο συνδέεται με μείωση του μικτού λειτουργικού αποτελέσματος των ελαιοκομικών εκμεταλλεύσεων κατά περίπου 837 ευρώ ανά εκτάριο, δηλαδή ανά 10 στρέμματα. Με βάση τις εκτάσεις που επηρεάστηκαν, εκτίμησαν ότι η αντίστοιχη οικονομική απώλεια ανέρχεται σε περίπου 132 εκατομμύρια ευρώ. Το ποσό δεν αντιπροσωπεύει τη συνολική ζημιά που έχει προκαλέσει η ασθένεια, αλλά την εκτιμώμενη επίδρασή της στην οικονομική απόδοση των ελαιοκομικών εκμεταλλεύσεων που εξετάζει η μελέτη.

Πώς μεταδίδεται το βακτήριο που ξεραίνει τις ελιές;

Το Xylella fastidiosa εγκαθίσταται στα αγγεία του ξύλου, μέσω των οποίων το νερό μεταφέρεται από τις ρίζες στα φύλλα. Η παρουσία του δυσχεραίνει τη μεταφορά του νερού και προκαλεί συμπτώματα που θυμίζουν έντονη ξηρασία. Αρχικά ξεραίνονται οι άκρες των φύλλων και μεμονωμένα κλαδιά. Στη συνέχεια η νέκρωση μπορεί να επεκταθεί σε ολόκληρο τον κορμό και, σε σοβαρές περιπτώσεις, να οδηγήσει στον θάνατο του δέντρου.

Η ασθένεια είναι γνωστή διεθνώς ως Olive Quick Decline Syndrome (OQDS), δηλαδή Σύνδρομο ταχείας παρακμής της ελιάς. Η μετάδοση γίνεται κυρίως μέσω εντόμων που τρέφονται από τα αγγεία των φυτών. Στην Ιταλία σημαντικός φορέας είναι το Philaenus spumarius, ένα μικρό έντομο που μπορεί να μεταφέρει το βακτήριο από μολυσμένα σε υγιή φυτά.

Επίσης, η μεταφορά μολυσμένου φυτικού υλικού αποτελεί σημαντικό παράγοντα εξάπλωσης σε μεγαλύτερες αποστάσεις, καθώς ένα φυτό μπορεί να φέρει το βακτήριο χωρίς να εμφανίζει συμπτώματα.

Ωστόσο. η ξήρανση μιας ελιάς δεν σημαίνει αυτομάτως προσβολή από Xylella γιατί παρόμοια συμπτώματα μπορούν να προκληθούν από την έλλειψη νερού, άλλες ασθένειες και προβλήματα στο ριζικό σύστημα. Σε κάθε περίπτωση, η διάγνωση απαιτεί εργαστηριακό έλεγχο.

Γιατί είναι τόσο δύσκολη η αντιμετώπισή του;

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει εγκεκριμένη θεραπεία που να εξαλείφει αξιόπιστα το βακτήριο από ένα ήδη μολυσμένο ελαιόδεντρο. Οι παρεμβάσεις επικεντρώνονται στην έγκαιρη ανίχνευση, στον περιορισμό των εντόμων που μεταδίδουν το βακτήριο και στον έλεγχο της διακίνησης φυτών.

Σε περιοχές όπου εντοπίζονται νέες, περιορισμένες εστίες, οι αρχές μπορούν να εφαρμόσουν μέτρα εκρίζωσης, ακόμη και με απομάκρυνση δέντρων. Στις περιοχές όπου το βακτήριο έχει εγκατασταθεί σε μεγάλη έκταση, όπως στο Σαλέντο, προτεραιότητα είναι η διαχείριση της ασθένειας και η αποτροπή της περαιτέρω εξάπλωσής της. Παράλληλα, στην Απουλία προχωρούν αναφυτεύσεις με ποικιλίες που παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανεκτικότητα, όπως η Leccino και η FS17, γνωστή και ως Favolosa. Οι συγκεκριμένες ποικιλίες δεν έχουν απόλυτη ανοσία, αλλά μπορούν να παρουσιάσουν ηπιότερα συμπτώματα σε σχέση με ιδιαίτερα ευπαθείς ποικιλίες.

Για τους παραγωγούς, η αλλαγή ποικιλίας σημαίνει νέες επενδύσεις και αρκετά χρόνια αναμονής μέχρι την πλήρη παραγωγή. Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι μπορεί να αλλάξει τα γευστικά χαρακτηριστικά του ελαιολάδου που παράγεται σε μια περιοχή.

Νέα εστία στην Καλαβρία το 2026

Δεκατρία χρόνια μετά την πρώτη επιβεβαίωση της Xylella στην Απουλία, το βακτήριο εντοπίστηκε και στην Καλαβρία. Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2026 πραγματοποιήθηκαν επίσημοι έλεγχοι σε ελαιόδεντρα στην περιοχή Taurianova, στην επαρχία του Ρέτζιο Καλάμπρια. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό και Μεσογειακό Οργανισμό Προστασίας Φυτών, από τα 35 δέντρα που εξετάστηκαν, τα επτά βρέθηκαν θετικά στο υποείδος Xylella fastidiosa subsp. pauca,

Στις 21 Οκτωβρίου 2026, νεότερη απόφαση της Περιφέρειας Καλαβρίας ανέφερε συνολικά 11 επιβεβαιωμένα προσβεβλημένα ελαιόδεντρα και προέβλεπε την εφαρμογή μέτρων εκρίζωσης στην οριοθετημένη περιοχή.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα και υπάρχει λόγος ανησυχίας;

Η Ελλάδα παραμένει απαλλαγμένη από το βακτήριο Xylella fastidiosa, σύμφωνα με τις επίσημες φυτοϋγειονομικές επισκοπήσεις. Ωστόσο, στις αρχές Νοεμβρίου 2026, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ζήτησε αυξημένη επαγρύπνηση και ενίσχυση των φυτοϋγειονομικών ελέγχων, μετά την επιβεβαίωση νέας εστίας σε αμπελώνα του Λουξεμβούργου.

Το υπουργείο επισημαίνει ότι έντομα ικανά να μεταδώσουν το βακτήριο υπάρχουν ήδη στην Ελλάδα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι μολυσμένα. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ετήσιες επισκοπήσεις στα κράτη μέλη και υποχρεωτική κοινοποίηση των επιβεβαιωμένων ευρημάτων. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο έλεγχος της διακίνησης φυτών και πολλαπλασιαστικού υλικού, καθώς η μεταφορά μολυσμένων φυτών αποτελεί έναν από τους βασικούς τρόπους εξάπλωσης του βακτηρίου σε νέες περιοχές.

Η εμπειρία της Ιταλίας έχει δείξει πόσο δύσκολη γίνεται η αντιμετώπιση όταν η ασθένεια εξαπλωθεί σε μεγάλες εκτάσεις. Για την Ελλάδα, επομένως, προτεραιότητα παραμένει η πρόληψη και η έγκαιρη ανίχνευση, ώστε να προστατευθούν οι ελαιώνες και η παραγωγή ελαιολάδου.