Στο ελαιοτριβείο Εγγαρών η ιστορία γράφεται από γενιά σε γενιά, κρατώντας ζωντανή την παράδοση της ελαιοπαραγωγής και τους δεσμούς με το ιερό δέντρο.
«Πόσα μυστικά κρύβει η ελιά» έλεγε και ξανάλεγε η γιαγιά Ευαγγελία Λιανού στην εγγονή της Νικολέττα. Μόνο που δεν αναφερόταν στα πολύτιμα δώρα του ελαιόδεντρου ή στα σημαντικά και πολλαπλά οφέλη των καρπών του για την υγεία μας. Γεννημένη το 1900, εκπροσωπώντας τη δεύτερη γενιά ιδιοκτητών ενός από τα 90 περίπου παλιά «λιοτρίβια» της Νάξου, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι το μόχθο από τον ελαιώνα έως την πρέσα και ζώντας ανάμεσα στα ευλογημένα ελαιόδεντρα, εννοούσε, πολύ απλά, «σε πόσες και πόσες γενιές έχει δώσει δουλειά και τροφή κάθε λιόδεντο, πόσα έχει δει στα εκατοντάδες χρόνια του, πόσα κουτσομπολιά έχει ακούσει, τι ιστορίες έχει ζήσει. Εμείς θα φύγουμε κάποια στιγμή, αυτό θα στέκει πάντα».
Ο ίδιος σεβασμός, που έτρεφε η γιαγιά Ευαγγελία για την ελιά, για το πως οι ρίζες της χάνονται στα βάθη των αιώνων και τον τρόπο που προσφέρει τους καρπούς της από τη μια γενιά στην άλλη, είναι ξεκάθαρος και στα λόγια της εγγονής της σήμερα. Η κ. Νικολέττα Λιανού, εμφυσώντας ξανά ζωή στο οικογενειακό ελαιοτριβείο των Εγγαρών, αλλά μετατρέποντάς το σε ένα διαδραστικό αφήγημα για τη διαχρονική σχέση της Νάξου με την ελιά και την καλλιέργειά της, μας καλεί να ανακαλύψουμε την παραδοσιακή τέχνη της ελαιοπαραγωγής και την αξία διατήρησης αυτού του ξεχωριστού κομματιού της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Διαβάστε επίσης:
Το πρώτο λάδι της χρονιάς: Τα έθιμα της νέας σοδειάς
Μια ιστορία από το 1860
Περιγράφοντας την ομορφιά και την αίσθηση ευφορίας που βίωσε στο μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, ο Νίκος Καζαντζάκης δηλώνει στο περίφημο έργο του «Αναφορά στον Γκρέκο»: «Αν ο Παράδεισος ήταν στη γη, θα ήταν εδώ».
Φοιτώντας στη Γαλλική Εμπορική Σχολή στη Χώρα και ζώντας για ένα διάστημα στη Νάξο, ο σπουδαίος συγγραφέας μαγεύτηκε ιδιαίτερα από την καταπράσινη καρδιά του νησιού, την εύφορη κοιλάδα των Εγγαρών. Είναι η περιοχή η οποία χαρίζει στο αγαπημένο νησί μερικά από τα νοστιμότερα προϊόντα που ορίζουν τη γαστρονομική του ταυτότητα και τον γευστικό πλούτο της ναξιώτικης κουζίνας. Από την καρποφόρα αυτή γη δεν λείπουν τα αιωνόβια ελαιόδεντρα- η σημερινή δυναμική του νησιού φτάνει τις 500.000 ελιές, που μοιράζονται σε κορωνέικες, χοντροελιές και ασκούδες. «Οι τελευταίες είναι και οι μόνες που τρώγονται απευθείας από το δέντρο», μας εξηγεί η κ. Λιανού, καθώς μας υποδέχεται στο κέντρο του οικισμού των Εγγαρών, όπου αναδιαμορφώθηκε το παλιό οικογενειακό ελαιοτριβείο, μόλις 7 χιλιόμετρα από τη Χώρα της Νάξου.
«Λιοτρίβια αποκαλούνται στη λαϊκή γλώσσα, στη Νάξο όμως η ονομασία τους διαφέρει ανάλογα με την τοπογραφία – στην πεδινή Νάξο το ελαιοτριβείο ονομάζεται τρυγός ή τρυός, ενώ στις ορεινές περιοχές, φάμπρικα. Σε κάθε περίπτωση, όμως, οι εργασίες γύρω από την ελιά αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των ανθρώπων της υπαίθρου. «Κι αυτές τις μνήμες της αγροτικής ζωής, της παραδοσιακής τεχνογνωσίας και του μόχθου των ανθρώπων του νησιού θέλησα να διασώσω, σε έναν χώρο που είχε έτσι κι αλλιώς τη δική του μοναδική ιστορία», μας αναφέρει η κ. Λιανού μπροστά στο πετρόχτιστο κτίσμα του ελαιοτριβείου που ανήκει στην οικογένεια από το 1860.
Η ύπαρξή του μας πηγαίνει ακόμη πιο πίσω στο χρόνο, αφού καταγράφεται σε Ενετικό προικοσύμφωνο του 1720, ενώ η οικογενειακή του ιστορία «ξεκινά με την αγορά του από τον προ-θείο μου, για να περάσει στη γιαγιά μου κι από εκείνη στον πατέρα μου, κ. Αντώνη Λιανό. Ήταν ο Καπετάνιος, έτσι αποκαλούνταν ο ιδιοκτήτης στην εποχή του και μαζί με τρεις εργάτες δούλευαν αυτό εδώ το ελαιοτριβείο ως το 1962». Χωρίς η ίδια να το έχει προλάβει εν λειτουργία, ανέλαβε το έργο της αναβίωσής του το 2006, και δύο χρόνια αργότερα, το ιερό δέντρο της ελιάς έβρισκε στη Νάξο έναν χώρο αφιερωμένο στον πολιτισμό που έχει αναπτυχθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια γύρω από αυτό. Τα 100 τετραγωνικά μέτρα της αρχικής δομής διατηρήθηκαν στο ακέραιο. «Θέλαμε να μείνουμε πιστοί στην αυθεντική εικόνα και ιστορία του χώρου», ο οποίος όμως αποκαταστάθηκε και αναδείχθηκε υποδειγματικά από τον πολιτικό μηχανικό κ. Γιάννη Πρωτονοτάριο και την αρχιτέκτονα κ. Παρασκευή Κρητικού.
Εντός των δύο χώρων όπου κυριαρχεί το κυκλαδίτικο λευκό, το ξύλο και η πέτρα, ανάμεσα σε φωτογραφίες με σκηνές από τις εργασίες στον ελαιώνα και την παραγωγή ελαιόλαδου, τις εντυπώσεις κερδίζει ο αυθεντικός εξοπλισμός. Η μυλόπετρα από γρανίτη -και μάλιστα σε σπάνιο για την εποχή εκείνη σχήμα κώνου- και η πρέσα που είχε φτάσει από τον Πειραιά. «Οι εργάτες χειροκίνητα δούλευαν την πέτρα όπου συνθλίβονταν σε πρώτο στάδιο οι ελιές, για να μπει η αλεσμένη πάστα τους σε «τσουράπες», χοντρά σακιά από τρίχα κατσίκας, να περάσει στην πρέσα και με τη βοήθεια καυτού νερού να βγει το λάδι στην επιφάνεια. Δουλειά βασισμένη στην εμπειρία και τη γνώση που περνούσε από γενιά σε γενιά, και που βέβαια απαιτούσε τεράστιο κόπο και υπομονή. Επτά κιλά ελιές έδιναν μόλις ένα κιλό λάδι και η συνολική ποσότητα της παραγωγής έπρεπε να θρέψει μια οικογένεια για έναν ολόκληρο χρόνο. Φανταστείτε ακόμη, ότι το ελαιοτριβείο φωτιζόταν με λυχνάρι. Το ηλεκτρικό ρεύμα ήρθε στο χωριό το 1962». Τα λόγια της κ. Λιανού, οι πέτρινες επιφάνειες, οι παλιοί μηχανισμοί, η χρονολογία 1884 που ακόμη διακρίνεται πάνω στη πιεστήριο, δίνουν ξανά ζωή στο χώρο έστω και για διαφορετικό πλέον σκοπό, αποτελώντας τον ιδανικό προάγγελο για την έκθεση του δεύτερου χώρου, ο οποίος αφιερώνεται στα προϊόντα του πολύτιμου καρπού και τη διαχρονική αξία τους, που εκτείνεται πέρα από τον τομέα της διατροφής.
Διαβάστε επίσης:
Κτήμα Τομπάζη: Το ιστορικό αγρόκτημα του ναυάρχου του 1821 που παράγει βραβευμένο ελαιόλαδο
Η γευστική διάσταση της επίσκεψης που συμπληρώνει το ιστορικό αφήγημα
Όσο η κ. Λιανού συνδέει την ιστορία καλλιέργειας της ελιάς με τη θρησκεία, τον αθλητισμό και βέβαια την υγεία, και ειδικότερα με την οικονομία και τις διατροφικές συνήθειες της Νάξου, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να περπατήσει ανάμεσα στα 65 πρόσφατα φυτεμένα ιδιόκτητα ελαιόδεντρα και να εισπράξει τη μοναδική ενέργεια της περιοχής, πριν η επίσκεψη συνεχιστεί στο τραπέζι ελαιογνωσίας. Στη σκιερή αυλή με τα πετρόχτιστα καθίσματα που περιβάλλεται από ελαιόδεντρα, η εισαγωγή στα γευστικά και ποιοτικά μυστικά της ελιάς ξεκινά με τη δοκιμή δύο διαφορετικών έξτρα παρθένων ελαιόλαδων και παράλληλη επεξήγηση των διαφοροποιήσεων στη γεύση, την οσμή και την οξύτητα. Κι όσο κι αν παραξενεύει κάποιους επισκέπτες ο βήχας ή το ελαφρύ κάψιμο που προκαλούνται μόλις γευτείς το ελαιόλαδο, δεν είναι παρά «ένδειξη της υψηλής ποσότητας πολυφαινολών που περιέχει, των πολύτιμων αντιοξειδωτικών που περνούν από τον καρπό στο λάδι, θωρακίζοντας ποικιλοτρόπως την υγεία μας».
Ακολουθούν οι ελιές και η πάστα ελιάς που συνοδεύονται από λιόψωμα και μυρωδάτα λαδοκούλουρα πλάι στα διάσημα τυριά της Νάξου, αλλά και ιδιαίτερες, γλυκές εκδοχές αξιοποίησης του πολύτιμου καρπού, που όπως αποδεικνύεται γίνεται νοστιμότατη μαρμελάδα και γλυκό του κουταλιού. Με τη συζήτηση να έρχεται στους αμέτρητους τρόπους αξιοποίησης του ελαιόλαδου και της ελιάς στο τραπέζι μας, η έκπληξη, η γευστική απόλαυση κι ο ενθουσιασμός είναι αντιδράσεις έκδηλες, ιδιαίτερα στα πρόσωπα των ξένων επισκεπτών. Και δεν αργούμε να μοιραστούμε μαζί τους την ίδια ευχαρίστηση, όταν φτάνει η σειρά των γλυκών που η κ. Λιανού ετοιμάζει με ελαιόλαδο. Μια παραδοσιακή φανουρόπιτα, μια ζουμερή πορτοκαλόπιτα χωρίς φύλλο, ένα υγιεινό banana bread και ένα αφράτο και μοσχομυριστό «κέικ της μαμάς», αποδεικνύουν ότι εκτός από την πιο υγιεινή επιλογή και στη ζαχαροπλαστική, το ελαιόλαδο ταιριάζει απόλυτα με τα αρώματα των μπαχαρικών, δίνει πλούσια υφή στα σιροπιαστά, παντρεύεται άνετα με φρούτα και απογειώνει τα κλασσικά μαμαδίστικα γλυκά.
Παρασυρμένοι από τη νοστιμιά και σαν να ανακαλύπτουμε ξανά έναν θησαυρό που εδώ και χιλιάδες χρόνια μας θρέφει και μας ενώνει, δεν διστάσαμε να ζητήσουμε να δοκιμάσουμε το cheesecake με μαρμελάδα ελιάς, αλλά και το «μεγάλο χιτ που ξετρελαίνει όλους», όπως δίκαια αποκαλεί η κ. Λιανού το σπιτικό παγωτό με ελαιόλαδο και μαρμελάδα ελιάς – μια γεύση πλούσια και τόσο ξεχωριστή, που θα πιάναμε τον εαυτό μας να λαχταρά ξανά τις ημέρες που ακολούθησαν την επίσκεψή μας. Η οποία επίσκεψη -όπως αρμόζει σε κάθε γιορτή, αφού εδώ πρόκειται για μια αληθινή γιορτή του πολύτιμου δέντρου και των ανεκτίμητων καρπών του-, δεν θα μπορούσε παρά να ολοκληρωθεί μ’ ένα ξεχωριστό cocktail. Επιλέγοντας από τις επιπλέον των στάνταρ γευστικών προτάσεων, αφήσαμε την κ. Λιανού να καταρρίψει για άλλη μια φορά τον μύθο περί χρήσης του ελαιόλαδου μόνο στη μαγειρική, πείθοντάς μας πόσο ταιριάζει ένα Aperol ή ένα λικέρ μαστίχας με ελαιόλαδο, όπως εξάλλου και ο ελληνικός καφές ή μια πληθωρική ζεστή σοκολάτα. Καθετί που δοκιμάσαμε στη αυλή του παλιού ελαιοτριβείου, καταγράφονταν στους γευστικούς μας κάλυκες σαν μια επιπλέον απόδειξη πως το ελαιόλαδο αποτελεί μια αξεπέραστη πρώτη ύλη που μπορεί να μεταμορφωθεί σε εντελώς διαφορετικές γευστικές εμπειρίες κι έναν ακλόνητο στυλοβάτη τόσο της παραδοσιακής όσο και της σύγχρονης διατροφής.
Γεύσεις αυθεντικές και δημιουργικές, παραδόσεις, μνήμες και ιστορίες, όλα μοιάζουν να έχουν δέσει σε ένα σκηνικό που πέρα από ζωντανό μνημείο γίνεται έκφραση της ελληνικής φιλοξενίας, του τρόπου που οι αυθεντικές γεύσεις φέρνουν τους ανθρώπους κοντά, της τέχνης του μοιράσματος την οποία η κ. Νικολέττα Λιανού κατέχει πολύ καλά. Εδώ, στο παλιό ναξιώτικο λιοτρίβι που στέκει ξαναγεννημένο στη σκιά του μπλε τρούλου του ναού της Παναγίας Εγγαρίτισας, το Ελαιοτριβείο Εγγαρών καταφέρνει κάτι πολύ μεγαλύτερο από το να αναδείξει τις παλιές τεχνικές της ελαιουργίας. Κρατά ζωντανό ένα κομμάτι της ίδιας της πολιτισμικής υπογραφής και της πολύπλευρης, συναρπαστικής ταυτότητας της Νάξου.
Καθώς ο άνεμος του Αιγαίου κάνει τα ασημοπράσινα φύλλα των ελαιόδεντρων να θροΐζουν, αφήνω το Ελαιοτριβείο Εγγαρών και αποχαιρετώ την κ. Λιανού που ετοιμάζεται σε λίγες ημέρες για τη φετινή συγκομιδή των ελιών. Κρατώ όμως στο μυαλό μου εκείνα της τα λόγια, που άγγιξαν πιο πολύ την καρδιά μου: «Λατρεύω το ελαιόδεντρο, με συγκινεί η γαλήνη και η ηρεμία που σου δημιουργεί, η αισιοδοξία που αποπνέει, το πως λαμποκοπούν τα φύλλα του μετά τη βροχή, τον τρόπο που κρατάει τους καρπούς του για να μας τους προσφέρει». Σίγουρα αποτελούν κι αυτά μέρος των συναρπαστικών, πολύτιμων μυστικών του, όπως θα έλεγε και η γιαγιά Ευαγγελία.
Πηγή φωτογραφιών: www.olivemuseum.com
