Στο νέο του βιβλίο, «Σαν μπαίνω μέσα στην ταβέρνα», ο Γιώργος Πίττας καταδύεται ξανά στον «κόσμο της ταβέρνας», περιδιαβαίνοντας την ιστορία, τους ανθρώπους και τις γειτονιές της, αλλά και όσα ο πραγματικός και συμβολικός της χώρος αντιπροσωπεύει στο πέρασμα του χρόνου.

Έχουν περάσει δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια από την πρώτη έκδοση του «Αθηναϊκή ταβέρνα». Ήταν, θυμάμαι, το 2009 όταν ο Γιώργος Πίττας μάς έδωσε το σημαντικότερο –για μένα– μέχρι σήμερα βιβλίο του, μαζί με εκείνο για τον Παπαδιαμάντη. Σε εκείνη την πρώτη έκδοση, ο ίδιος, για να εξηγήσει το αναπάντεχο για την εποχή της μοριακής γαστρονομίας περιεχόμενό του, έγραφε: «Το βιβλίο αυτό, όπως βρίσκεται τώρα στα χέρια σας, δεν διαμορφώθηκε από την αρχή με μια προκαθορισμένη αρχιτεκτονική. Όπως θα φανεί και παρακάτω, αρχικά ούτε καν πρόβλεψη για την συγγραφή δεν υπήρξε.

Η κεντρική ιδέα της έρευνας ήταν μια ρομαντική προσπάθεια να αποτυπωθούν με λόγο και με εικόνα ο χώρος και ο κόσμος της ταβέρνας που σιγά-σιγά έσβηνε. Στην πορεία, καθώς συγκεντρωνόταν το υλικό και διαμορφωνόταν το περιεχόμενο του βιβλίου, προέκυπταν συνεχώς νέες ανάγκες και νέα δεδομένα στα οποία βέβαια δεν θα μπορούσα να αντισταθώ. Συνειδητοποιούσα ότι η ταβέρνα λειτούργησε ως ο πυκνωτής της ελληνικής λαϊκής διασκέδασης. Ήταν συνδεδεμένη με πολλές εκφάνσεις του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού και γι’ αυτόν το λόγο έπρεπε να βρεθούν οι τομές και οι διασυνδέσεις».

Τα κίνητρα για αυτήν τη νέα έκδοση, με τον νέο τίτλο, δεν είναι διαφορετικά. Ο Πίττας χάνεται στις διαδρομές που ανακαλύπτει και βρίσκει τις απαντήσεις στα ερωτήματα που τον τυραννούν μιλώντας με ανθρώπους, απολαμβάνοντας την παρέα αγνώστων, εισπνέοντας τον αέρα των χώρων, τις μυρωδιές μιας κουζίνας που αντιστέκεται, την κοινωνικότητα που μοιάζει απούσα αλλά παραμένει ζωντανή, τον βόμβο που παράγουν οι παρέες, τις μουσικές που ως υπόκρουση συνοδεύουν τους ήχους πιρουνιών και ποτηριών.

Τι μας λέει το βιβλίο

Ακολουθώντας μια διαδρομή δύο αιώνων, ο συγγραφέας περιγράφει την ταβέρνα από το ξεκίνημά της μέχρι τη σημερινή της αναβίωση. Στα υπόγεια, στα παραπήγματα, στις ασβεστωμένες μονοκατοικίες με τις περίκλειστες αυλές, στις εργατικές συνοικίες, η ταβέρνα έθρεψε κυριολεκτικά γενιές Αθηναίων, γηγενών και εσωτερικών μεταναστών, αγκαλιάζοντας χαρακτηριστικές εκφάνσεις του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού.

Στα τραπέζια της συναντήθηκαν άνθρωποι διαφορετικών καταβολών και εποχών. Μικρασιάτες πρόσφυγες και εσωτερικοί μετανάστες, εργάτες και μικροαστοί, οι γενιές που έζησαν τον πόλεμο και τη μετεμφυλιακή Ελλάδα, οι νέοι της Μεταπολίτευσης. Η ταβέρνα παρακολούθησε τις μεταμορφώσεις της Αθήνας, φιλοξένησε τις αγωνίες, τις προσδοκίες και τις μικρές χαρές των κατοίκων της. Στους χώρους της άνθισαν το ρεμπέτικο, το λαϊκό τραγούδι και η καντάδα, ενώ η ίδια πέρασε στη λογοτεχνία, στη ζωγραφική και στον κινηματογράφο, άλλοτε ως τόπος συνάντησης και άλλοτε ως καθρέφτης των κοινωνικών αντιθέσεων.

Και σήμερα, σε μια πόλη που αλλάζει με ταχύτητα, η ταβέρνα εξακολουθεί να υπερασπίζεται, συχνά χωρίς να το επιδιώκει, έναν τρόπο κοινωνικής συναναστροφής που σταδιακά υποχωρεί. Παραμένει ένας από τους λίγους δημόσιους χώρους όπου η συντροφικότητα δεν χρειάζεται ιδιαίτερη αφορμή, όπου το φαγητό μπαίνει στη μέση για να μοιραστεί και η παρέα έχει μεγαλύτερη σημασία από όσα βρίσκονται στο πιάτο. Η διατήρηση μιας καθημερινής τελετουργίας που αντιστέκεται στην απομόνωση, στην τυποποίηση και στην ολοένα μεγαλύτερη ιδιώτευση της ζωής μας μοιάζει να είναι η μεγαλύτερη συμβολή της.

Τα ερωτηματικά

Ο Πίττας δεν μένει στα στενά όρια της καταγραφής. Τον απασχολεί ο ρόλος της ταβέρνας σε μια κοινωνία όπου η ψηφιακή επικοινωνία κερδίζει διαρκώς έδαφος εις βάρος της φυσικής συναναστροφής. Ως λάτρης της, ως θαμώνας και τύπος διονυσιακός, αναζητεί τη θέση της στον σημερινό κόσμο, αλλά και τις προοπτικές της. Η αγωνία του για το μέλλον της διακρίνεται κυρίως στον τρόπο που έχει δομήσει το βιβλίο και, ακόμη περισσότερο, στην επιλογή των εκατό καταστημάτων που αποφάσισε να συμπεριλάβει κάτω από τον γενικό τίτλο «ταβέρνα».

Στις σελίδες του παρελαύνουν μαγειρεία και κουτούκια, μεζεδοπωλεία και αστικά εστιατόρια, ταβέρνες παλαιάς κοπής πλάι σε νεοταβέρνες, ουζερί και κρεατάδικα. Ομολογώ ότι στην αρχή κάποιες από τις επιλογές του με ξένισαν. Όταν όμως είδα το σύνολο των εκατό, άρχισα να καταλαβαίνω, θέλω να πιστεύω, τη σκέψη που τις υπαγόρευσε.

Το 2009 ο Πίττας επιχειρούσε να διασώσει τη μνήμη ενός κόσμου που έσβηνε. Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, μοιάζει να αναζητεί τι απέγινε εκείνος ο κόσμος και πού εξακολουθεί να υπάρχει. Γιατί η ταβέρνα δεν έμεινε ανέγγιχτη από τις αλλαγές στην πόλη, στις συνήθειες, στις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Προφανώς άλλαξε μορφές, μετακινήθηκε σε άλλες γειτονιές και φυσικά απέκτησε διαφορετικό κοινό. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτής της νέας περιπλάνησης μάλιστα είναι ότι ο Πίττας δεν αναζητεί πλέον μόνο την ταβέρνα που γνώρισε και αγάπησε ο ίδιος, αφού αναγνωρίζει τη συνέχειά της ακόμη και σε χώρους που δεν ανταποκρίνονται στη γνώριμη παραδοσιακή της εικόνα. Αναζητεί, τελικά, ανάμεσα στις παλιές και τις νέες εκδοχές της ταβέρνας έναν τόπο συνάντησης για τους σύγχρονους ανέστιους της πόλης; Πολύ πιθανόν.

Αντί επιλόγου

Ο σύντροφος, φίλος και συνταξιδιώτης, με την κυριολεξία των λέξεων, Γιώργος Πίττας επιστρέφει με ένα βιβλίο που έχει την ίδια γενναιοδωρία με τον δημιουργό του. Μοιράζεται όσα έζησε, όσα γνώρισε και όσα εξακολουθεί να ανακαλύπτει, με την περιέργεια ενός ανθρώπου που δεν χορταίνει να παρατηρεί τον κόσμο γύρω του. Οι διαδρομές του δεν τελειώνουν στην τελευταία σελίδα. Συνεχίζονται στην επόμενη γειτονιά, στην επόμενη ταβέρνα, στην επόμενη συνάντηση. Κρατώ από τον προσωπικό του απολογισμό ένα απόσπασμα από τις «Αόρατες πόλεις» του Ίταλο Καλβίνο: «Όσο περισσότερο χανόταν σε άγνωστους μαχαλάδες μακρινών πόλεων, τόσο περισσότερο καταλάβαινε τις άλλες πόλεις που είχε διασχίσει για να φτάσει μέχρι εκεί… Αυτό που ο ίδιος αναζητούσε βρισκόταν πάντα μπροστά του, και ότι αν επρόκειτο για παρελθόν, ήταν ένα παρελθόν που άλλαζε όσο προχωρούσε σιγά σιγά στο ταξίδι του, γιατί το παρελθόν του ταξιδιώτη αλλάζει ανάλογα με τη διαδρομή που έχει διανύσει».

Φωτογραφίες: Γιώργος Πίττας