Μπορεί να βρίσκονται στο νερό που πίνουμε, στις συσκευασίες τροφίμων και σε αντικείμενα της καθημερινότητάς μας, όμως τα λεγόμενα «forever chemicals» ή «παντοτινά χημικά» παραμένουν άγνωστα στους περισσότερους. Τι είναι οι ουσίες PFAS, πώς καταλήγουν στο περιβάλλον και στο πιάτο μας και γιατί οι επιστήμονες ανησυχούν για τις πιθανές επιπτώσεις τους στην υγεία; Όσα χρειάζεται να γνωρίζουμε για έναν αόρατο αλλά επίμονο κίνδυνο της σύγχρονης ζωής.
Τι είναι τα «παντοντινά χημικά»
Οι λέξεις «forever chemicals», ή στα ελληνικά «παντοτινά χημικά», μοιάζουν να βγήκαν από ταινία επιστημονικής φαντασίας και όμως βρίσκονται πολύ πιο κοντά μας από όσο φανταζόμαστε. Ο όρος ακούγεται σχεδόν δραματικός, όμως δεν είναι υπερβολικός. Περιγράφει μια μεγάλη οικογένεια χημικών ουσιών οι οποίες σχεδιάστηκαν για να αντέχουν στο νερό, στο λάδι, στους λεκέδες και στη θερμότητα. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή ακριβώς η αντοχή, που τις έκανε τόσο χρήσιμες στη βιομηχανία και στην καθημερινότητα, τις κάνει και εξαιρετικά επίμονες στο περιβάλλον και στον ανθρώπινο οργανισμό.
Τα forever chemicals είναι η πιο γνωστή, καθημερινή ονομασία των PFAS, δηλαδή των υπερφθοριωμένων και πολυφθοριωμένων αλκυλιωμένων ουσιών. Πρόκειται για χιλιάδες συνθετικές ενώσεις που έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό τους εξαιρετικά ισχυρούς δεσμούς άνθρακα-φθορίου. Αυτοί οι δεσμοί είναι από τους πιο ανθεκτικούς στη χημεία, γι’ αυτό και οι PFAS δεν διασπώνται εύκολα με φυσικές διεργασίες. Μπορούν να παραμείνουν για πολλά χρόνια στο νερό, στο έδαφος, στα ιζήματα, στους ζωντανούς οργανισμούς και τελικά στην τροφική αλυσίδα.
Η ιστορία τους δεν είναι καινούργια. Οι PFAS χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες σε προϊόντα που ζητούν από την τεχνολογία κάτι σχεδόν μαγικό, να μην κολλάει το φαγητό, να μη λεκιάζει το ύφασμα, να μη βρέχεται το μπουφάν, να μη διαπερνά το λίπος τη συσκευασία. Η χημεία έδωσε τη λύση, αλλά σήμερα βλέπουμε καθαρότερα και το κόστος αυτής της επιλογής. Τα πιο γνωστά μέλη της οικογένειας, όπως το PFOA και το PFOS, έχουν περιοριστεί ή απαγορευτεί σε πολλές εφαρμογές, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι το ζήτημα έχει λυθεί. Συχνά αντικαταστάθηκαν από άλλες, νεότερες PFAS, για τις οποίες η επιστημονική γνώση παραμένει πιο περιορισμένη.
Διαβάστε επίσης:
Λάδι από το χωριό: Πόσο ασφαλής είναι ο τενεκές;
Έτοιμα γεύματα από το σουπερμάρκετ: Πόσο ασφαλή είναι και τι πρέπει να προσέχουμε
PFAS στα τρόφιμα: Πώς φτάνουν στο πιάτο μας
Με ποιους τρόπους όμως μπορεί μια χημική ουσία από τη βιομηχανία ή το περιβάλλον να καταλήξει στο φαγητό μας; Στην περίπτωση των PFAS, οι διαδρομές είναι πολλές. Τα τρόφιμα μπορεί να επιβαρυνθούν μέσω του μολυσμένου νερού που χρησιμοποιείται στην καλλιέργεια ή στην κτηνοτροφία, μέσω του εδάφους που έχει ήδη επιβαρυνθεί, μέσω ζωοτροφών, μέσω ψαριών από μολυσμένα νερά, αλλά και μέσω υλικών συσκευασίας τα οποία έχουν σχεδιαστεί ώστε να απωθούν λίπος και υγρασία.
Ιδιαίτερη συζήτηση γίνεται για τις χάρτινες συσκευασίες fast food, τα κουτιά πίτσας, τις συσκευασίες take away, τις σακούλες ποπ κορν μικροκυμάτων και ορισμένα αντικολλητικά ή λιποαπωθητικά υλικά μιας χρήσης. Δεν σημαίνει ότι κάθε συσκευασία περιέχει PFAS, ούτε ότι ένα μεμονωμένο γεύμα αποτελεί από μόνο του λόγο πανικού. Το ζήτημα είναι η επαναλαμβανόμενη έκθεση και η αθροιστική παρουσία αυτών των ουσιών στο περιβάλλον. Με άλλα λόγια, δεν μας ανησυχεί το ένα κουτί πίτσας του Σαββάτου, αλλά ένα μοντέλο κατανάλωσης και παραγωγής που επιτρέπει σε επίμονες ουσίες να κυκλοφορούν συνεχώς γύρω μας.
Αντικολλητικά σκεύη, συσκευασίες και καθημερινές πηγές έκθεσης
Στο σπίτι, οι PFAS μπορεί να εμφανίζονται σε περισσότερα σημεία από όσα θα περιμέναμε. Τα αντικολλητικά σκεύη είναι ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα, ιδιαίτερα όταν είναι παλιά, φθαρμένα, γρατζουνισμένα ή θερμαίνονται σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες. Τα σύγχρονα σκεύη έχουν διαφορετικές προδιαγραφές σε σχέση με τα παλαιότερα προϊόντα, όμως η πρακτική συμβουλή παραμένει, όταν η αντικολλητική επίστρωση έχει φθαρεί, το σκεύος καλό είναι να αντικαθίσταται. Το ανοξείδωτο ατσάλι, ο χυτοσίδηρος, το γυαλί και τα καλής ποιότητας κεραμικά σκεύη αποτελούν πιο ασφαλείς και ανθεκτικές επιλογές.
Πέρα από την κουζίνα, PFAS έχουν χρησιμοποιηθεί σε χαλιά, καναπέδες, υφάσματα και κουρτίνες με τεχνολογία ενάντια στους λεκέδες ή αδιάβροχη επεξεργασία, σε πανωφόρια, σε ομπρέλες, σε ορισμένα καλλυντικά, σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας και σε υλικά καθαρισμού ειδικών χρήσεων. Η σκόνη του σπιτιού λειτουργεί συχνά σαν μικρό αρχείο της χημικής μας καθημερινότητας. Ό,τι αποδεσμεύεται από υφάσματα, έπιπλα, παπούτσια, χαλιά ή προϊόντα, μπορεί να καταλήγει εκεί και τελικά να εισπνέεται ή να καταπίνεται, ειδικά από μικρά παιδιά που παίζουν στο πάτωμα.
Μέχρι και στο πόσιμο νερό
Το πόσιμο νερό είναι από τις πιο κρίσιμες πηγές πιθανής έκθεσης, όχι γιατί κάθε δίκτυο είναι προβληματικό, αλλά γιατί όταν υπάρχει ρύπανση, η έκθεση μπορεί να είναι καθημερινή και μακροχρόνια. Περιοχές κοντά σε βιομηχανικές δραστηριότητες, αεροδρόμια, στρατιωτικές εγκαταστάσεις ή σημεία όπου έχουν χρησιμοποιηθεί αφροί πυρόσβεσης θεωρούνται διεθνώς πιο ευάλωτες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον κινηθεί προς συστηματικότερη παρακολούθηση των PFAS στο πόσιμο νερό, αναγνωρίζοντας ότι το ζήτημα δεν είναι μεμονωμένο, αλλά αφορά τη δημόσια υγεία, τη διαχείριση υδάτων και την περιβαλλοντική πολιτική.
Για τον καταναλωτή, η πρακτική προσέγγιση είναι να ενημερώνεται από την εταιρεία ύδρευσης ή τις αρμόδιες αρχές για τα αποτελέσματα ελέγχων της περιοχής του. Όπου υπάρχει τεκμηριωμένη επιβάρυνση, φίλτρα ενεργού άνθρακα υψηλής ποιότητας ή συστήματα αντίστροφης όσμωσης, εφόσον είναι πιστοποιημένα για απομάκρυνση PFAS, μπορούν να μειώσουν την έκθεση. Δεν είναι όμως όλα τα φίλτρα ίδια και η γενική ένδειξη «καθαρίζει το νερό» δεν αρκεί. Στην ασφάλεια τροφίμων και νερού, οι λεπτομέρειες των προδιαγραφών έχουν σημασία.
Τι γνωρίζουμε για τις επιπτώσεις στην υγεία
Η επιστήμη δεν αντιμετωπίζει όλες τις PFAS σαν να είναι ακριβώς ίδιες. Κάποιες έχουν μελετηθεί εκτενώς, άλλες πολύ λιγότερο. Ωστόσο, η χρόνια έκθεση σε ορισμένες PFAS έχει συσχετιστεί με επιδράσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα, μειωμένη απόκριση σε εμβόλια, αύξηση της χοληστερόλης, ηπατικές επιβαρύνσεις, διαταραχές του θυρεοειδούς, προβλήματα γονιμότητας και αναπτυξιακές επιπτώσεις σε βρέφη και παιδιά. Για ορισμένες ουσίες, όπως το PFOA και το PFOS, υπάρχει και ιδιαίτερη ανησυχία ως προς την καρκινογόνο δράση τους.
Εδώ χρειάζεται προσοχή στη γλώσσα. Η λέξη «συσχέτιση» δεν σημαίνει ότι κάθε έκθεση οδηγεί αναγκαστικά σε νόσο. Σημαίνει όμως ότι όταν μια ουσία είναι επίμονη και εμφανίζεται σε πολλαπλές πηγές, βιοσυσσωρεύεται, οπότε και η προληπτική προσέγγιση είναι απολύτως δικαιολογημένη. Οι πιο ευάλωτες ομάδες είναι οι έγκυες, τα βρέφη και τα παιδιά, επειδή η έκθεση σε μικρή ηλικία μπορεί να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα και επειδή η πρόσληψη ανά κιλό σωματικού βάρους είναι συχνά υψηλότερη.
Διαβάστε επίσης:
Εσείς αφήνετε τα κρέατα με το χαρτί του κρεοπώλη; Ένας αόρατος εχθρός στο ψυγείο και την κουζίνα
Πόσο πρέπει τελικά να ανησυχούμε;
Η σωστή απάντηση βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην αδιαφορία και στον πανικό. Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε αντικολλητικό τηγάνι ή κάθε συσκευασία take away σαν άμεση απειλή. Χρειάζεται όμως να καταλάβουμε ότι οι PFAS είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η χημική άνεση του 20ού αιώνα συναντά τις απαιτήσεις βιωσιμότητας του 21ου. Το θέμα δεν αφορά μόνο την ατομική επιλογή του καταναλωτή, αλλά και τη βιομηχανία, τη νομοθεσία, τους ελέγχους, τη διαφάνεια και την καινοτομία σε ασφαλέστερα υλικά. Η καλύτερη στάση είναι η ενημερωμένη πρόληψη. Να ξέρουμε πού πιθανόν βρίσκονται οι PFAS, να μειώνουμε τις περιττές πηγές έκθεσης, να επιλέγουμε προϊόντα με σαφέστερες προδιαγραφές και να ζητάμε καλύτερη πληροφόρηση από εταιρείες και δημόσιους φορείς. Η ανησυχία γίνεται χρήσιμη μόνο όταν μετατρέπεται σε πρακτική γνώση.
Πρακτικές κινήσεις για λιγότερη έκθεση σε PFAS
Στην καθημερινότητα, υπάρχουν μικρές αποφάσεις που μπορούν να μειώσουν την έκθεση χωρίς να μετατρέψουν το σπίτι σε εργαστήριο. Αντικαθιστούμε τα φθαρμένα αντικολλητικά σκεύη, προτιμούμε υλικά όπως ανοξείδωτο ατσάλι, γυαλί ή χυτοσίδηρο, περιορίζουμε τη συχνή χρήση συσκευασιών μιας χρήσης για ζεστά και λιπαρά τρόφιμα, επιλέγουμε προϊόντα που δηλώνουν αξιόπιστα PFAS-free και είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι σε ετικέτες όπως stain-resistant, grease-proof ή water-repellent όταν δεν συνοδεύονται από σαφή πληροφόρηση.
Ο τακτικός καθαρισμός του σπιτιού με ηλεκτρική σκούπα με φίλτρο HEPA, το υγρό σφουγγάρισμα, ο αερισμός και η συνήθεια να βγάζουμε τα παπούτσια στην είσοδο μπορούν επίσης να περιορίσουν τη σκόνη και τα χημικά κατάλοιπα που τη συνοδεύουν. Στη διατροφή, η έμφαση σε φρέσκα τρόφιμα, λιγότερο επεξεργασμένες επιλογές και λιγότερες λιποαπωθητικές συσκευασίες είναι μια προσέγγιση που ταιριάζει όχι μόνο στην ασφάλεια τροφίμων, αλλά και στη βιωσιμότητα.
Διαβάστε επίσης:
Γιατί συνεχίζουμε να τρώμε ενώ έχουμε χορτάσει; Η νέα θεωρία ενός Έλληνα ερευνητή της Οξφόρδης
Γεμιστά: Παραδοσιακά, vegan ή με κιμά; Οι διαφορές σε πρωτεΐνη και θερμίδες
