Στις 26 Οκτωβρίου, η γιορτή του Αγίου Δημητρίου συνοδεύεται από ζυμώματα, παραδοσιακά φαγητά και έθιμα που συνδέονται με τον ερχομό του χειμώνα.

«Από Άη Δημήτρη χειμώνα κι από Άη Γιώργη καλοκαίρι», έλεγαν παλιά, χωρίζοντας τη χρονιά σε δύο μεγάλες περιόδους. Η γιορτή του Αγίου Δημητρίου είχε ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους της υπαίθρου. Ο τρύγος είχε τελειώσει, η φθινοπωρινή σπορά βρισκόταν σε εξέλιξη και οι κτηνοτρόφοι ετοιμάζονταν για τους χειμερινούς μήνες.

Σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, η ημέρα συνδέθηκε με φαγητά που παρασκευάζονταν ειδικά για τη γιορτή. Στην Κρήτη ζύμωναν αρωματικά κουλούρια, στη Σαντορίνη έφτιαχναν ψωμάκια με γλυκάνισο και μεγάλα καζάνια με φάβα, ενώ στη Μακεδονία και τη Θράκη τα κουρμπάνια συγκέντρωναν τους κατοίκους γύρω από ένα κοινό γεύμα. Στην παλιά Αθήνα, του Αγίου Δημητρίου άνοιγαν τα βαρέλια με το καινούργιο κρασί και καλούσαν φίλους για να το δοκιμάσουν.

Κάποιες από αυτές τις παραδόσεις διατηρούνται, άλλες αναβιώνουν χάρη στους τοπικούς συλλόγους και ορισμένες έχουν μείνει στις λαογραφικές καταγραφές.

Τα δημητροκούλουρα του Πλατανιά Χανίων

Στον Πλατανιά Χανίων, η παραμονή του Αγίου Δημητρίου είναι αφιερωμένη σε ένα ιδιαίτερο ζύμωμα. Τα δημητροκούλουρα, γνωστά και ως Αγιοδημητριάτικα, παρασκευάζονται προς τιμήν του πολιούχου του χωριού και μοιράζονται στους πιστούς μετά τη Θεία Λειτουργία.Η συνταγή περιλαμβάνει αλεύρι, προζύμι, εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, ζάχαρη, σουσάμι, κόλιανδρο, μαστίχα και ούζο, τα κουλούρια ψήνονται σε ξυλόφουρνο και στη συνέχεια γίνονται παξιμάδια.

Το έθιμο είχε σχεδόν εγκαταλειφθεί, αλλά το 2015 ξεκίνησε η αναβίωσή του με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Αναπτυξιακού Συλλόγου Πλατανιά. Η παρασκευή γίνεται συλλογικά, με τη συμμετοχή ανθρώπων που γνωρίζουν την παλιά διαδικασία.

Το Cantina έχει καταγράψει αναλυτικά τη συνταγή, όπως διασώθηκε από τις νοικοκυρές του Πάνω Πλατανιά, μέσα από την εργασία της Ευτυχίας Ευγενιτάκη και μπορείτε να δείτε αναλυτικά τη διαδικασία εδώ.

Τα απαλούδια της Σαντορίνης και η φάβα του πανηγυριού

Στον Καρτεράδο της Σαντορίνης, η γιορτή του Αγίου Δημητρίου έχει τη μυρωδιά του γλυκάνισου. Εκεί παρασκευάζονται τα απαλούδια, μικρά αφράτα ψωμάκια με σουσάμι, που σφραγίζονται στην επιφάνειά τους και προσφέρονται στους πιστούς. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, όποιος έχει κάνει τάμα από την προηγούμενη χρονιά αναλαμβάνει τα έξοδα του πανηγυριού. Μαζί με τα ψωμάκια ετοιμάζονται μεγάλα καζάνια με σαντορινιά φάβα και κρεμμύδια γιαχνί, που προσφέρονται στους παρευρισκόμενους.

Τα κουρμπάνια της Μακεδονίας και της Θράκης

Στη Βόρεια Ελλάδα, η γιορτή του Αγίου Δημητρίου συνδέεται και με το κουρμπάνι, μια παλιά θρησκευτική και κοινωνική παράδοση που συναντάμε στη Μακεδονία, τη Θράκη και άλλες περιοχές των Βαλκανίων. Το έθιμο περιλαμβάνει την τελετουργική προσφορά ενός ζώου, συνήθως μοσχαριού, αρνιού ή κατσικιού, και την παρασκευή φαγητού που μοιράζεται στους κατοίκους και στους επισκέπτες.

Η προετοιμασία γίνεται συλλογικά. Συγκεντρώνονται χρήματα ή προσφορές από τα μέλη της κοινότητας, το κρέας μαγειρεύεται σε μεγάλα καζάνια και το φαγητό διανέμεται μετά τη θρησκευτική τελετή.

Το κουρμπάνι πραγματοποιείται και σε άλλες μεγάλες γιορτές, με διαφορετικές τοπικές παραλλαγές. Ωστόσο, ο Άγιος Δημήτριος κατέχει ιδιαίτερη θέση στις παραδόσεις του αγροκτηνοτροφικού κόσμου της Βόρειας Ελλάδας. Στη Δυτική Μακεδονία, το έθιμο καταγράφεται μεταξύ άλλων στο Τριγωνικό και στο Πλατανόρρευμα, όπου εξακολουθεί να αναβιώνει.

Στην Αθήνα άνοιγαν τα βαρέλια με τα «καλά κρασιά»

Στην Αθήνα, ανήμερα του Αγίου Δημητρίου άνοιγαν τα γιοματάρια, δηλαδή τα βαρέλια με το κρασί της νέας χρονιάς. Το έθιμο διατηρήθηκε μέχρι τα προπολεμικά χρόνια σε παλιές αθηναϊκές συνοικίες, όπως η Πλάκα, του Ψυρρή αλλά και στα χωριά των Μεσογείων. Η προετοιμασία άρχιζε από την παραμονή, όταν οι νοικοκύρηδες καλούσαν φίλους και γνωστούς για να δοκιμάσουν το καινούργιο κρασί. Στο τραπέζι ετοίμαζαν μπούτι με σκόρδο, κεφτεδάκια και άλλους μεζέδες που ταίριαζαν με το κρασί. Οι καλεσμένοι δοκίμαζαν, σχολίαζαν την ποιότητα της νέας σοδειάς και η συγκέντρωση κατέληγε σε γλέντι.

Τότε ήταν που στα σοκάκια ακουγόταν η ευχή «Καλά κρασιά, κουμπάρε» γιατί ο τρύγος είχε ολοκληρωθεί και το κρασί της νέας χρονιάς ήταν έτοιμο για την πρώτη του δοκιμή. Η γιορτή του Αγίου Δημητρίου έδινε την αφορμή για να ανοίξουν τα βαρέλια και να συγκεντρωθούν οι παρέες.

Η γιορτή που υποδέχεται τον χειμώνα

Πέρα από τα ιδιαίτερα φαγητά, η 26η Οκτωβρίου ήταν σημαντική ημερομηνία για τις αγροτικές εργασίες. Σε διάφορες περιοχές οι γεωργοί συνήθιζαν να ευλογούν τον σπόρο που προόριζαν για τη νέα σπορά, ζητώντας καλή σοδειά.

Για τους κτηνοτρόφους, η ημέρα συνδεόταν με τις μετακινήσεις προς τα χειμαδιά και τις συμφωνίες για τη φύλαξη των κοπαδιών. Συχνά, οι συμφωνίες αυτές είχαν ως χρονικό όριο την επόμενη μεγάλη εποχική γιορτή, του Αγίου Γεωργίου, στις 23 Απριλίου.