Ο Ολλανδός φωτογράφος Alex ten Napel αναδεικνύει την απρόσμενη φωτογένεια ενός ζώου που σπάνια βλέπουμε μπροστά στον φακό. Στη σειρά του «Hens and Roosters», φέρνει τον φακό στο ύψος του πτηνού που οι περισσότεροι έχουμε συνδέσει με τα αυγά ή το κρέας του.

Στο Cantina μάς μιλά για τις κότες που γνώρισε και για έναν κόκορα που έμεινε ακίνητος μπροστά στον φακό του. Μόνο αργότερα έμαθε γιατί.

Πάντως, ο Alex ten Nepal, πριν ξεκινήσει να φωτογραφίζει κότες ήταν πορτρετίστας.

– Ας ξεκινήσουμε από τα πορτρέτα σας. Ποιους ανθρώπους σάς ενδιαφέρει να φωτογραφίζετε;

– Δουλεύω ως φωτογράφος εδώ και 36 χρόνια. Έχω φωτογραφίσει εκατοντάδες ανθρώπους για περιοδικά, εφημερίδες και διαφημιστικές καμπάνιες, αλλά και για τη δική μου καλλιτεχνική δουλειά. Στην ιστοσελίδα μου θα βρείτε ένα μικρό μόνο μέρος αυτών των φωτογραφιών.

Έχω φωτογραφίσει ανθρώπους με Αλτσχάιμερ, ανθρώπους με νοητική αναπηρία και παιδιά. Αυτό που με τραβάει σε όλους τους είναι ότι σε αφήνουν να δεις κάτι από την ψυχή τους, χωρίς προσποίηση. Αυτό αναζητώ πίσω από τον φακό. Τα πορτρέτα των ανθρώπων με Αλτσχάιμερ τα εξέθεσα στους τοίχους ενός γηροκομείου και τα πορτρέτα παιδιών δημοτικού στα παράθυρα του σχολείου τους. Μια σειρά μου με πορτρέτα παιδιών μέσα στο νερό παρουσιάστηκε στην έκθεση φωτογραφίας Paris Photo.

Με συναρπάζουν οι άνθρωποι και τα ίχνη που αφήνει η ζωή στο πρόσωπό τους. Στην έκφραση που καταγράφω βλέπω κάτι από τον εσωτερικό κόσμο του άλλου. Ακούγεται ίσως βαρύγδουπο, αλλά αυτό που συμβαίνει είναι απλό. Έρχομαι κοντά με έναν άνθρωπο και το αποτυπώνω σε ένα πορτρέτο. Τον δείχνω όπως τον βλέπω εγώ. Συμβαίνει ο ίδιος να μην αναγνωρίζει τον εαυτό του στη φωτογραφία, ενώ εκείνος που μου ανέθεσε το πορτρέτο να τον αναγνωρίζει. Όταν άρχισα να φωτογραφίζω κότες και κόκορες, ένιωσα πως απελευθερώθηκα από αυτό.

– Τι σας έκανε να προσέξετε τις κότες, ένα ζώο τόσο οικείο που σπάνια στεκόμαστε να το παρατηρήσουμε;

– Είχα φωτογραφίσει πια εκατοντάδες ανθρώπους και ένιωθα ότι ήθελα μια αλλαγή. Ένα πρωί, σε ένα κάμπινγκ στην Ισπανία, ήρθαν μερικές κότες να μας κάνουν παρέα την ώρα που τρώγαμε. Τριγυρνούσαν, κακάριζαν, τσιμπολογούσαν και μας κοιτούσαν. Καθόμουν σε μια χαμηλή καρέκλα και, έτσι όπως τις έβλεπα κατάματα, πρόσεξα πράγματα που μου είχαν ξεφύγει. Με έκαναν να γελάω με τις κινήσεις τους. Το σώμα τους έπαιρνε κάθε λογής σχήματα. Ήταν ευκίνητες και λύγιζαν σαν ακροβάτες. Πόσα σου ξεφεύγουν όταν τις βλέπεις μόνο περαστικά!

Είχα βρει το επόμενο θέμα μου. Με γοήτευε και η δυσκολία του. Ήξερα ότι δεν θα ήταν εύκολο να τις φωτογραφίσω, όπως δεν είναι εύκολο να φωτογραφίσεις παιδιά ή ανθρώπους με Αλτσχάιμερ. Και στις προηγούμενες σειρές μου προσπαθούσα να κοιτάξω αλλιώς το θέμα μου και να βρω έναν τρόπο να το δείξω στη φωτογραφία. Την κότα τη σκεφτόμαστε συνήθως ως ένα κομμάτι κρέας στο πιάτο μας ή ως το ζώο που μας δίνει το αυγό για το πρωινό μας. Αν σκύψεις στο ύψος της, βλέπεις κάτι εντελώς διαφορετικό.

– Κάθε κότα έχει τα δικά της χρώματα, το δικό της φτέρωμα κι έναν δικό της τρόπο να κινείται. Πώς διαλέγετε το φως και το φόντο που της ταιριάζουν;

– Χρειάστηκαν αρκετές δοκιμές. Πρώτα έπρεπε να βρω πού θα πατούσαν. Τις αφήνω να περπατήσουν πάνω σε ένα τραπέζι που έχω σκεπάσει με νωπό πανί. Πάνω του ρίχνω άμμο και λίγο άχυρο, γιατί στη λεία επιφάνεια δεν πατούν με σιγουριά. Θα περίμενε κανείς να πετάξουν αμέσως και να φύγουν. Πολλές όμως μένουν εκεί. Έχουν περιέργεια και θέλουν να εξερευνήσουν τον χώρο.

Όσο τις παρατηρούσα, έβλεπα διαρκώς καινούργια σχήματα στο σώμα τους, στάσεις που ήθελα να φωτογραφίσω. Δεν μπορούσα να στήσω τη σκηνή. Έπρεπε να περιμένω και να προλάβω τη στιγμή, σαν τον κυνηγό που παραμονεύει. Συχνά πατούσα το κουμπί λίγο νωρίς ή λίγο αργά και πολλές λήψεις έβγαιναν θολές. Κινούνται γρήγορα, όλα αλλάζουν και η στιγμή που έχασες δεν επανέρχεται. Γι’ αυτό χαίρεσαι ακόμη περισσότερο όταν πετυχαίνεις τη λήψη.

Με το σκούρο φόντο φαίνεται καλύτερα πόσο όμορφα είναι τα φτερά τους. Η αντίθεση αναδεικνύει τα χρώματα και τα σχέδιά τους. Λειτουργεί καλύτερα και το φως, γιατί πέφτει όλο πάνω στο πουλί και το μάτι διακρίνει κάθε λεπτομέρεια. Στην αρχή είχα δοκιμάσει και ανοιχτόχρωμο φόντο. Εκεί τα χρώματα και τα σχέδια ξεχωρίζουν λιγότερο, φαίνεται όμως πόσο λεπτεπίλεπτο είναι το πουλί και διαγράφεται καθαρά το περίγραμμα του σώματός του.

– Πότε καταλαβαίνετε ότι στο πορτρέτο φαίνεται ο χαρακτήρας της συγκεκριμένης κότας;

– Όταν κοιτάζω την οθόνη και βλέπω ζωή. Νιώθω ότι αυτό το πλάσμα έχει μια καρδιά που χτυπάει, ότι με κοιτάζει κι εκείνο κατάματα και υπάρχει επαφή μεταξύ μας. Κάποιος που είχε γράψει για τη σειρά μου με τους ανθρώπους με Αλτσχάιμερ μού είπε κάποτε ότι στις φωτογραφίες μου «έδωσα ψυχή» σε ανθρώπους που οι άλλοι θεωρούσαν πως δεν είχαν. Με τα ζώα ξεχνάμε εύκολα ότι έχουν αισθήματα, θέληση, δικό τους χαρακτήρα και προσωπικότητα. Θέλω αυτό να φαίνεται στο πορτρέτο. Να το νιώθω την ώρα που τα φωτογραφίζω και να το βλέπω αργότερα, όταν δουλεύω την εικόνα.

Έχουν περάσει μπροστά από τον φακό μου και πουλιά πολύ όμορφα, που όμως δεν έβγαζαν ζωντάνια. Δεν με συγκινούσαν. Όλες οι κότες και οι κόκορες που φωτογραφίζω παίρνουν μέρος σε «καλλιστεία». Προτιμώ όμως μια ζωηρή κότα ή έναν κόκορα με χαρακτήρα, με τον οποίο μπορώ να επικοινωνήσω, από έναν εντυπωσιακό «πρωταθλητή» που μένει εκεί και δεν κάνει τίποτα.

Μια φορά ζήτησα να με κλείσουν σε ένα γκαράζ με έναν κόκορα που όλο πετούσε κι έφευγε από το τραπέζι. Κρατούσαμε την πόρτα κλειστή για να μη βγει έξω. Κάθε φορά έτρεχα πίσω του κι ανέβαινα τη σκάλα μέχρι το πατάρι για να τον πιάσω. Τον κρατούσα απαλά αλλά σταθερά, τον χάιδευα και του μιλούσα. Μετά από λίγο συνήθισε κι εμένα και τον χώρο. Έμεινε στο τραπέζι και άρχισε να τριγυρνάει και να εξερευνά, ήρεμος πια, χωρίς φόβο. Τότε πήρα τις φωτογραφίες που ήθελα. Είχαμε αποκτήσει επαφή κι αυτό φαίνεται στα πορτρέτα.

Σκεφτείτε ότι μια κότα έχει ύψος μόλις σαράντα εκατοστά. Στην εκτύπωση τη μεγεθύνω στο ένα μέτρο. Είναι εντυπωσιακό να τη βλέπεις σε τέτοιο μέγεθος, με τόση ευκρίνεια και λεπτομέρεια. Εκεί που πριν έβλεπες απλώς μια κότα, το ζώο που σου δίνει το αυγό για το πρωινό σου, στο πορτρέτο βλέπεις πια ένα πλάσμα με δική του ταυτότητα.

 

– Πώς είναι στην πράξη μια φωτογράφιση με μια κότα; Θυμάστε κάποια στιγμή που σας αιφνιδίασε;

– Στήνω τη φωτογράφιση στον αχυρώνα του εκτροφέα. Φέρνω το τραπέζι στο ύψος των ματιών μου και φωτίζω την κότα από το πλάι με ένα softbox. Την αφήνω να κινηθεί ελεύθερα. Καμιά φορά το σκάει και πρέπει να τρέξεις πίσω της. Με τον καιρό μαθαίνεις να την πιάνεις πιο εύκολα. Ύστερα πρέπει να την ηρεμήσεις. Την κρατάς σταθερά αλλά απαλά πάνω σου, ώστε να νιώθει ο ένας τον άλλον. Τη χαϊδεύεις και της μιλάς χαμηλόφωνα. Συχνά παύει να προσπαθεί να πετάξει μακριά και αρχίζει να νιώθει άνετα.

Δεν ήξερα ότι μπορούσες να έχεις τέτοια επαφή με μια κότα. Ήξερα ότι γίνεται με τους σκύλους και τις γάτες, που λέμε συχνά ότι έχουν «προσωπικότητα». Ποιος το σκέφτεται αυτό για τις κότες; Με λένε «γητευτή των κοτών» επειδή μπορώ να τις ηρεμώ. Από έναν εκτροφέα το έμαθα, βέβαια. Όταν μια κότα θέλει να φύγει, σημαίνει ότι δεν αισθάνεται ασφαλής. Κοιτάζει ψηλά και ψάχνει πού θα μπορούσε να πετάξει για να κρυφτεί. Μπορεί να γίνει ανήσυχη ή να μείνει εντελώς ακίνητη από την ένταση.

Το έζησα στην αρχή της σειράς. Ένας κόκορας είχε μείνει πολλή ώρα στην ίδια στάση. Είχα ενθουσιαστεί. Στεκόταν υπέροχα και οι φωτογραφίες έβγαιναν πολύ ωραίες. Πρώτη φορά μου τύχαινε κόκορας να κρατάει τόση ώρα μια πόζα. Ένιωθα λες και σκηνοθετούσα εγώ τη σκηνή. Αργότερα ο εκτροφέας μού εξήγησε ότι ο κόκορας είχε παγώσει από το στρες. Από τότε άλλαξα τον τρόπο που δουλεύω. Πέρα από την τεχνική, έχει σημασία και η σχέση που χτίζεις με το πλάσμα που έχεις απέναντί σου. Χρειάζεται να νιώθει άνετα για να φανεί ο χαρακτήρας του. Το ίδιο ισχύει όταν φωτογραφίζεις έναν άνθρωπο. Στη διάρκεια της φωτογράφισης γνωρίζεστε και φροντίζεις να αισθανθεί αρκετά άνετα μαζί σου ώστε να ανοιχτεί.

Ξέρω έναν εκτροφέα που πηγαίνει τις κότες και τους κόκορές του σε μονάδες φροντίδας. Ακουμπάει τα πουλιά στην αγκαλιά των ανθρώπων που μένουν εκεί. Το κακάρισμα και η αίσθηση των απαλών φτερών τούς ηρεμούν. Σ’ αυτόν πηγαίνω όταν ψάχνω πουλιά για φωτογράφιση. Μπορεί να μη μου φέρει τα πιο όμορφα, σίγουρα όμως θα μου φέρει τα πιο διασκεδαστικά.

– Στις επισκέψεις σας στους εκτροφείς, τι μάθατε για τις κότες που δεν ξέρατε όταν αρχίσατε να τις φωτογραφίζετε;

– Πόσο αστείες είναι, πόσο επικοινωνιακές κι έξυπνες. Ότι έχουν προσωπικότητα και ότι μπορείς να έρθεις κοντά τους. Είδα επίσης πώς ο κόκορας προστατεύει και φροντίζει τις κότες του. Έμαθα και πώς προκύπτουν οι διαφορετικές φυλές, από τις διασταυρώσεις και την επιλογή που κάνουν οι εκτροφείς. Μία από τις φυλές που φωτογράφισα δεν υπήρχε καν πριν από το 1990. Ένας εκτροφέας και μερικοί συνάδελφοί του αποφάσισαν τι λογής κότα ήθελαν και άρχισαν να διασταυρώνουν διαφορετικές φυλές. Για να πετύχουν το χρώμα που θέλουν στα πόδια ή στα αυγά, το σχήμα της ουράς ή του λοφίου, χρειάζονται χρόνια. Στο τέλος η νέα φυλή πρέπει να αναγνωριστεί από τις αρμόδιες επιτροπές.

– Οι περισσότεροι σκεφτόμαστε τις κότες κυρίως ως τροφή. Άλλαξε η σχέση σας με αυτό που βάζετε στο πιάτο σας από τότε που τις γνωρίσατε μέσα από τον φακό;

– Βέβαια. Κρέας τρώω μόνο σε εστιατόριο ή σε κάποια ιδιαίτερη περίσταση. Ακόμη και τότε, επιλέγω αποκλειστικά κοτόπουλο ελευθέρας βοσκής από κρεοπώλη που διαθέτει τέτοια πουλερικά. Για μένα το κοτόπουλο είναι λιχουδιά. Δεν το βάζω στο τραπέζι μου κάθε μέρα.

Πιστεύω πως δεν θα έπρεπε να εκτρέφουμε κότες σε βιομηχανική κλίμακα για το κρέας τους. Είναι υπερβολικά έξυπνα ζώα γι’ αυτό. Οι εκτροφείς που γνωρίζω τρώνε τις κότες και τους κόκορές τους, αλλά μόνο όταν πια τα πουλιά έχουν γεράσει και φτάνουν στο τέλος της ζωής τους.